МСНЭ-ийн Хууль, ёс зүй хариуцсан Дэд ерөнхийлөгч Ц.Мөнхбаатартай ярилцлаа

- Энэ сарын 9-ний шөнө “Дэнс.мн”-ий сэтгүүлч Т.Шинэбаярыг цагдан хорьсон асуудал үүслээ. Сэтгүүлчийн мэргэжлийн үйл ажиллагаанд саад учруулж, хорьж, цагдах байдлаар шалгадаг жишиг манайд бараг тогтлоо. Үүнд МСНЭ-ийн байр суурь юу байна вэ?

- МСНЭ-ийн үндсэн зорилго бол Монгол Улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөг хангахад дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ сэтгүүлчдийг эгнээндээ нэгтгэсэн үндэсний хэмжээний төрийн бус байгууллага. Бид гишүүдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулах зорилгынхоо хүрээнд сэтгүүлчийн эрх зөрчигдсөн аливаа асуудлыг анхааралтай ажиглаж, тодорхой байр сууриа илэрхийлж ирсэн. Сэтгүүлч А.Шинэбаяртай холбоотой үүсээд байгаа асуудлын хувьд хамгийн гол нь хууль хяналтын байгууллагууд ямар нэгэн байдлаар сэтгүүлчийг шалгахдаа хүний эрхийн зөрчил гаргасан уу гэдэг асуудалд анхаарч байна.

Мэдээж хэн нэгэн гомдол гаргасан бол хуулийн байгууллагаас түүнийг шалгах нь зүйн хэрэг. Үүнд хэн нэгэн давуу эрх эдлэхгүй. Гэхдээ үүнийг шалгах процесс нь хууль зөрчсөн үү гэдэг асуудал үүслээ.

Тухайлбал, сэтгүүлч Т.Шинэбаяр өөрөө "шалгуулъя, намайг шалгаж болно" гээд очиход "Одоохондоо таныг шалгах болоогүй байна" гэж явуулчихаад тэр шөнө гэр оронд нь очиж шалгаад, үүрийн таван цагт баривчилсан байна. Баривчлахдаа өмгөөлөгчөөр хангах эрхийг нь хангаагүй. 48 цагийн хугацаанд хойшлуулшгүй ажиллагааны байдлаар баривчилсан нь сэтгүүлчийн эрхийг, цаашлаад хүний эрхийг зөрчсөн гэдэг хардлага төрүүлж байна. Ингээд хоёр өдрийн дараа хялбаршуулсан шүүхээс Эрүүгийн хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 31.5 дэх заалтыг үндэслэл болгож сэтгүүлчийг 30 хоног баривчлахдаа сэтгүүлчийн "гэр, машин, унаанаас гэмт хэргийн үйлдлийг илэрхийлсэн баримт гарсан" гэх үндэслэлээр хорьсон байна.

Энэ асуудал нь мөрдөн байцаалтын явцад тогтоогдоно. Ямар ч байсан сэтгүүлч оргон зайлах, зугтах оролдлого хийгээгүй. Гэтэл заавал баривчилж, хорьж цагдаж, мөрдөн байцаах үйл ажиллагаа нь хэр зохимжтой вэ. Уг нь мөрдөн байцаах газрын алба өөрсдөө үүндээ тайлбар өгөх ёстой. Гэвч бичгээр шүүхийн дүгнэлт тайлбар өгчихөөд өнөөдрийг хүртэл ямар нэгэн тайлбар байхгүй 30 хоног саатуулсанд МСНЭ харамсаж байна. Мөн энэ сарын 12-ны өдөр ХЭҮК-ын нэр бүхий гишүүн Т.Шинэбаяр сэтгүүлчтэй уулзсан. Уулзахдаа сэтгүүлч "МСНЭ-д хандаж, өмгөөлөгч гаргаж өгөөч" гэдэг асуудлыг уламжилсан юм билээ. Үүний дагуу МСНЭ-ийн УЗ цахимаар хуралдаж дэмжиж ажиллахаар болсон. Мөн сэтгүүлчид өөрсдөө санаачилга гаргаж, өмгөөлөгчийн хөлсийг хандив цуглуулан өнөөдрөөс (өчигдрөөс) өмгөөлөгч ажилдаа орсон явж байна. Өнөөдөр (өчигдөр) сэтгүүлч Т.Шинэбаярын өмгөөлөгч хорих 461 дүгээр ангид очиж уулзсан. Өмгөөлөгчийн хувьд 24 цагийн хугацаанд өмгөөлөгч авах эрхээр хангаагүй гэж шүүгчид гомдол гаргана гэсэн мэдээлэл одоогоор авсан байна.

- Сүүлийн үед нийгэмд сэтгүүлчдийг харлуулах зүйл асар их явж байна. Гэвч нөгөө талд сэтгүүлчид л авлига, албан тушаалын зөрчил, нийгэмд тулгамдсан асуудлыг баримтаар ил гаргаж ирдэг. Сэтгүүлчдийг харлуулах нь хэвлэлийн эрх чөлөө, иргэдийн мэдэх эрхэд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

- Миний хувийн байр суурийн тухайд бол сэтгүүлч нийгмийн эмч гэж боддог. Нийгэм хаана гэмтсэн, шархалсан байна түүнийг сэтгүүлч илэрхийлж, шүүмжилж, нийтэлж, нэг ёсондоо илааршуулах эмчлэх үүргийг сэтгүүлч гүйцэтгэдэг. Тийм учраас чөлөөт хэвлэл, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө нь ардчиллын гол илэрхийлэл байдаг. Иймдээ ч иргэдийн мэдэх эрхийг хангадаг онцлогтой ажил мэргэжил бол сэтгүүлч мэргэжил. Сэтгүүлчид мэргэжлийн ажлаа гүйцэтгэх явцад улс төрчид, албан тушаалтнуудын тухай шүүмжилсэн мэдээллийг гаргах нь бий. Мэдээж энэ нь тухайн албан тушаалд таатай санагдахгүй нь тодорхой. Үүний улмаас сэтгүүлчийг буруутгаж, энэ нь цагдан хорих байдлаар илэрч байх вий гэдэг хардлага байна. Нөгөө талаар сэтгүүлчдийн мэргэжлийн үйл ажиллагааг хэн нэгэн хүн хөндлөнгөөс оролцлох боломжгүй. Тэглээ гээд сэтгүүлч олж авсан баримт мэдээллээ өөртөө давуу байдал болгож ашиглаж болохгүй. Үүнийг нийгэм харж шүүмжилж, иргэд ч өөрсдийн байр сууриа илэрхийлээд эхэлж байна. Монголчуудын нийтлэг яриад байгаа "шантаажны" гэж хэлэгдэх хэмжээнд хүрсэн асуудал байж таарахгүй.

Түүнчлэн Үндсэн хуульд зааснаар шүүх хэнийг ч гэм буруутай гэж тогтоогоогүй байхад хэн нэгнийг гэм буруутайд тооцож болохгүй. Ийм чухал заалт Үндсэн хуульд байсаар байтал одоо бол хэн нэгнийг сошиалаар яллаж, улмаар нийгмээрээ "бүллийддэг" хандлага бий боллоо. Энэ тал дээр иргэд ч, сэтгүүлчид ч хэрсүү байх хэрэгтэй.

- Цахим орчинд сэтгүүлч хөрөнгө чинээтэй, мөнгөтэй байж болохгүй мэт шүүмжлэл өрнөж байна. Энэ нь яагаад хардлага дагуулах ёстой гэж?

- Ардчилсан нийгэмд хэн байлаа ч гэсэн шударгаар олсон хөрөнгө мөнгөнөөсөө болж бусдаас айж, эмээх ёсгүй. Шударгаар олсон уу, үгүй юу гэдгийг шүүх тогтоохоос өмнө хэн нэгэн рүү, сэтгүүлч рүү дайрдаг асуудал бол яалт ч үгүй сэтгүүлчидэд айдас төрүүлж байна. Шударгаар эд хөрөнгө олж авах нь ардчиллын, зах зээлийн гол зарчим. Энэ тохиолдолд бид юунаас ч айх ёсгүй. Үүнийг Үндсэн хуулиар хамгаалсан байдаг.

Тийм учраас хууль тэгш үйлчилнэ гэдэгт итгэж байна. Сэтгүүлч хэвлэн нийтэлсний төлөө түүнийг нь төрийн байгууллага, хууль хяналтын болон шийдвэр гаргах хүмүүсийн оролцоотойгоор хавчиж, хорьж эхэлбэл хувь сэтгүүлчийн асуудлаас гадна иргэдийн мэдэх эрх алдагдахад хүрнэ. Цаашлаад сэтгүүлчдийн дуу хоолойг хорьж, цагдаад эхэлбэл улстөрчдийн авлига, албан тушаалтай холбоотой асуудлыг илэрхийлж чадахгүйд хүрч ардчиллын үнэт зүйлс алдагдахад хүрнэ. Эрх мэдэлтэй хүн гомдол гаргасан тохиолдолд арай илүү үйлчилдэг, иргэдийн гомдолд дутуу ханддаг дабл стандарт үүссэн байх вий гэдэг хардлага төрж байна.Тиймээс МСНЭ сэтгүүлчийг хорьж шалгахын эсрэг зогсоно гэдэг байр суурьтай байна. Хамгийн гол нь хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө бол Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх. Энэ эрхийг зөрчиж, мөрдөн шалгах явцад алдаа гаргах вий гэдэгт бид анхаарлаа хандуулна.

Сэтгүүлч Г.БАЛГАРМАА

Эх сурвалж: Өдрийн сонин www.dnn.mn