Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг эхлүүлсэн. Засгийн газраас 2026 оны 9 дүгээр сарын 02-ны өргөн мэдүүлсэн төслийн талаар Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Г.Тэмүүлэн танилцууллаа.

Иргэний эрх зүйн маргааныг шүүх хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох, иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тулгамдаж байгаа зарим асуудлыг шийдвэрлэх, иргэний шүүхийн ачааллыг зохистой болгох, иргэний шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийг хангах зорилгоор төслийг боловсруулсан байна.

Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх 2026 оны эхний хагас жилд 73680 хэрэг хянан шийдвэрлэсэн бөгөөд 62.2 хувь буюу 45843 хэрэг тусгай журмаар хянан шийдвэрлэгдсэн байна. Тусгайлсан журмаар хянан шийдвэрлэсэн 45843 хэргийн 53.5 хувь болох 24,487 хэргийг Дүүргийн Эрүү, Иргэний хэргийн хялбар ажиллагааны анхан шатны тойргийн шүүх, 46.5 хувь болох 21,356 хэргийг орон нутаг, бусад дүүргийн шүүх шийдвэрлэжээ.

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай 2024 оны хуулиар Долдугаар¹ бүлэг буюу “Тусгайлсан журмаар хянан шийдвэрлэх ажиллагаа”-ны зохицуулалтыг шинээр тусгаж, бага үнийн дүнтэй хэргийг хялбар, шуурхай процессоор шийдвэрлэж эхэлсэн боловч хууль хэрэгжиж эхэлснээс хойш практикт тодорхой хүндрэл, асуудал үүсэж байгаа талаар хуулийн хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээний тайланд дурдсан байдаг байна. Ийнхүү тусгайлсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх журмыг боловсронгуй болгож, шүүхийн үйл ажиллагааг шуурхай, үр нөлөөтэй болгох үүднээс хуулийн төсөлд зарчмын шинжтэй өөрчлөлтүүдийг тусгасан хэмээн Г.Тэмүүлэн сайд танилцууллаа.

2024 онд байгуулагдсан Дүүргийн Эрүү, Иргэний хэргийн хялбар ажиллагааны анхан шатны тойргийн шүүх нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 20 дахин нэмэгдүүлснээс дээшгүй үнийн дүнтэй буюу тухайн үед 15.8 сая төгрөгөөс доош мөнгөн хөрөнгө гаргуулах иргэний хэргийг тусгайлсан журмаар хянан шийдвэрлэдэг болсон. Гэтэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 660 мянга байхад буюу 2024 онд нэг шүүгчид 619 хэрэг ногдож байсан бол 2025 онд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 792 мянган төгрөг болж нэмэгдсэнээр нэг шүүгчид ногдох хэргийн тоо 619-өөс 1,456 болж шүүхийн ачаалал 2.5 дахин өссөн, 2026 оны 8 дугаар сарын байдлаар нэг шүүгчид ногдох хэргийн тоо 1559 болж жил ирэх тусам өсөж байгаа аж. Энэ нь Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс тогтоосон нэг шүүгчид ногдох зохист ачааллыг 336 хэрэг гэж тогтоосноос 4.3 дахин их болсон байна. Цаашид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нэмэгдэх бүрд энэ ачаалал улам нэмэгдэхээр байгааг төслийн танилцуулгад дурдав. Нэг шүүгчид оногдох хэргийн ачаалал хэт их байх нь Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан иргэний шүүхэд мэдүүлэх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх ноцтой зөрчигдөхөд хүргээд байгааг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд тодотголоо.

Сүүлийн жилүүдэд цахим зээлийн гэрээ байгуулах явдал нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор энэ төрлийн маргааны тоо өсөж, энэ нь шүүхийн ачааллыг эрс нэмэгдүүлж байгаа гэлээ. Цахим зээлийн гэрээний маргааны дийлэнх нь зээлийн үнийн дүнтэй холбоотойгоор хялбар ажиллагааны шүүхийн харьяалалд хамаардаг байна.

Иймд хялбар ажиллагааны шүүхийн харьяаллын хэргийг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс хамааралгүйгээр тогтмол мөнгөн дүнгээр хуульчлах шаардлагатай гэж үзэж, одоогийн босгоор үлдээж, 15,8 сая төгрөгөөс доош үнийн дүнтэй хэргийг тусгайлсан журмаар шийдвэрлэхээр хуулийн төсөлд тусгажээ.

Хялбар ажиллагааны шүүх нь бага үнийн дүнтэй хэргийг 45 хоногийн дотор хурдан шуурхай шийдвэрлэж, давж заалдах шатны журмаар хянуулах боломжтой байхаар хуульд зохицуулсан боловч хялбар ажиллагааны шүүх харьяаллын бус нэхэмжлэлийг хүлээн авч, хэрэг үүсгэсэн тохиолдолд хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, улмаар иргэн дахин шинээр харьяаллын дагуу шүүхэд хандах шаардлагатай болдог аж. Энэ нь иргэдэд цаг хугацаа, зардлын нэмэлт дарамт учруулж байгаагын зэрэгцээ хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг удаашруулж, улмаар иргэдийн шүүхэд хандах, эрхээ хамгаалуулах боломж ноцтой зөрчигдөхөд хүрч байгаа хүндрэл үүссэн байна.

Иймд энэхүү зохицуулалтыг өөрчилж, шүүх харьяаллын бус нэхэмжлэлийг хүлээн авч, хэрэг үүсгэсэн тохиолдолд харьяалах ердийн шүүхэд шилжүүлж, хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацааг шинээр тоолохгүй үргэлжлүүлэн шийдвэрлүүлэхээр хуулийн төсөлд тусгажээ.

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд шүүхийн мэдэгдэх хуудсыг хэргийн оролцогчдод, ялангуяа хариуцагчид хүргүүлэх ажиллагааг цахимжуулж, үр нөлөөг нэмэгдүүлэх, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг удаашруулж байгаа асуудлыг шийдвэрлэх шаардлага зайлшгүй үүссэн байна.

Тусгайлсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны шуурхай байдлыг хангах голлох зохицуулалт бол нэхэмжлэлийг хариуцагчид хүргүүлэхэд ердийн журмаар шийдвэрлэх журмаас ялгаатай, шуурхай мэдэгдлийн зарчмыг тусгасан юм. Тодруулбал, нэхэмжлэлийг эхлээд хариуцагчид биечлэн, эсхүл баталгаат шуудангаар хүргүүлэх аж. Хүлээн аваагүй тохиолдолд улсын бүртгэлээс албан ёсны хаягийг тодруулж дахин хүргүүлэх бөгөөд үр дүнгүй бол үндэсний цахим шуудан, өмгөөлөгчийн бүртгэлтэй цахим хаяг, түүнчлэн хувийн болон албаны цахим шуудангаар хүргүүлэхээр тусгажээ. Ийнхүү хүргүүлснээс хойш 7 хоног өнгөрвөл нэхэмжлэлийг хүлээн авсанд тооцох зохицуулалттай. Гэвч шүүхийн мэдэгдэх хуудсыг шуудангаар хүргүүлэхэд жилд ойролцоогоор 300 сая төгрөг зарцуулдаг ч мэдэгдэх хуудас гардуулалт 85 орчим хувь нь амжилтгүй болдог гэх баримтыг дурдав. Харин шүүхийн бичиг хүргэгчээр хүргүүлэхэд гүйцэтгэл 85 орчим хувьтай байгаа ч зургаан дүүрэгт тус бүр нэг бичиг хүргэгч ажиллаж байгаа нь хангалтгүй, хүртээмжгүй байгаа аж. Үндэсний цахим шуудангийн систем болох E-Mongolia системийн ажиллагаа тогтворгүй, практикт хэрэгжихгүй байгаа нь хүндрэл үүсгэж байгааг танилцуулгад дурдсан. Тус системээр ашиглах мэдэгдэх хуудсыг хүргүүлэх үйл ажиллагаа амжилтгүй болж байгаа гэв.

Улмаар иргэний хэрэг үүсгэснээс хойш хариуцагчийн хаяг тодорхойгүй нөхцөл байдал үүсэхэд хэргийг хэрэгсэхгүй болгох буюу цаашид ажиллагаа хийгдэх боломжгүй болдог байна.

Иймд шүүх хариуцагчид мэдэгдэх шат дараалсан боломжит бүхий л аргыг хэрэглэсний дараа нийтэд зарлан мэдээлэх агуулгатай зохицуулалтыг бий болгож, нийтэд зарлан мэдээлснээс хойш 7 хоног өнгөрсөн боловч шүүхэд ирээгүй бол мэдэгдсэн тооцож, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үргэлжлэн явагдах нөхцөлийг бүрдүүлэх нь зүйтэй хэмээн үзжээ. Эдгээр өөрчлөлтийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн Тусгайлсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зохицуулалтад хийсэн хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээний тайланд үндэслэн Улсын дээд шүүхийн шүүгчид, хуульчид, өмгөөлөгчдийг оролцуулан, тэдний саналыг авч, боловсруулсан болохыг Г.Тэмүүлэн сайд онцолсон.

Цахим хэлбэрээр байгуулсан зээлийн гэрээний маргаанд зээлдэгчийн хаяг тодорхойгүй, өөрийн нэр дээр бус зээл авсан, холбоо барих мэдээлэл баталгаажаагүй зэрэг шалтгаанаар мэдэгдэх ажиллагаа удааширч, хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацаа сунжрах хүндрэл түгээмэл гардаг байна.

Иймд хуулийн төслийг дагалдуулан боловсруулсан Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн төслөөр зээлдэгчийн хаягийг баталгаажуулах үүргийг зээл огож байгаа банк санхүүгийн байгууллага өөрөө хариуцах, цахим хэлбэрээр байгуулах зээлийн гэрээтэй холбоотой нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргах тохиолдолд энэ баримтыг зээл огож байгаа банк санхүүгийн байгууллага шүүхэд нотлох баримтаар ирүүлэх үүрэгтэй байх зохицуулалтыг тусгажээ.

Хуулийн төсөлтэй холбогдуулан Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн төслийг тус тус боловсруулсан байна.

Хууль зүйн байнгын хорооны холбогдох санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Баасанжаргал танилцуулав. Төслүүдийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг Хууль зүйн байнгын хороо 2026 оны 10 дугаар сарын 06-ны өдрийн хуралдаанаараа хэлэлцжээ.

Хууль санаачлагч тусгайлсан журмаар хянан шийдвэрлэх хэргийн мөнгөн дүнгийн босгыг оновчтой тогтоох, уг журмын онцлогт нийцэхгүй зарим маргааныг харьяаллаас хасах, шүүхийн мэдэгдэх ажиллагааг боловсронгуй болгох, мөн тодорхой төрлийн маргаанд зээлдэгчийг таних, баталгаажуулах болон мэдэгдэл хүргүүлэх ажиллагаатай холбоотой эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгохоор тусгасан хэмээн санал, дүгнэлтэд дурдсаныг Х.Баасанжаргал гишүүн нэгдсэн хуралдаанд танилцуулсан юм.

Хууль санаачлагч хуулийн төсөл батлагдсанаар төрийн байгууллага, иргэн, хуулийн этгээдэд нэмэлт зардал үүсэхгүй гэж тооцсон болохыг Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд онцолж, төслийг www.d.parliament.mn цахим сайтад байршуулж иргэд, олон нийтийн саналыг авч байгааг дурджээ. Хууль зүйн байнгын хорооны мөн өдрийн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай болон хамт өргөн мэдүүлсэн төслүүдийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг тус бүрд нь дэмжсэн байна.

Төсөл санаачлагчийн илтгэл болон Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Пүрэвдорж, А.Ариунзаяа, С.Эрдэнэболд, Г.Ганболд, Л.Соронзонболд, С.Зулпхар, П.Сайнзориг нар асуулт асууж, салбарын сайд болон ажлын хэсгийн гишүүдээс хариулт, мэдээлэл, тайлбар авав. Гишүүд хөдөлмөр хөлсний доод хэмжээний өөрчлөлтийн талаар тодруулж, өөрчлөгдөж байгаа тохиолдолд уг хэмжигдэхүүнд үндэслэсэн хууль тогтоомж дахь зохицуулалтуудыг нягтлах, Гадаад иргэний эрх зүйн байдлын тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангах шаардлагын талаар, шүүхийн шийдвэрийн хэрэгжилтэд анхаарал хандуулж, холбогдох арга хэмжээг авах талаар үг хэлж байв. Төсөл дэх зохицуулалтаар шүүхийн ачаалал хэр буурах талаар асуухад 30-40 хувь буурах боломжтой гэсэн тооцооллыг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд танилцуулсан. Шүүхийн ачааллыг бууруулах нь чухал хэдий ч нөгөө талд иргэний эрхийг хамгаалах, хангах асуудлыг орхигдуулж болохгүй гэдгийг Улсын Их Хурлын гишүүд тодотгож байсан. Технологид суурилсан санхүүгийн үйлчилгээгээр иргэнд зээл олгож, ашиг олж буй аж ахуйн нэгжүүдийг хариуцлагажуулах, тэдэнд тулгамдаад буй асуудлыг шүүхээр дамжуулан төр шийдвэрлэн хариуцлагагүй бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжих нь зохимжгүй гэдгийг хэлээд аливаа гэрээний үүргийг хангах хүрээнд мэдээлэл солилцох сувгийг гэрээнд туссан хэлбэрээр тогтоох, мөн төсөл дэх бусад хууль тогтоомжтой зөрчилдөж магадгүй зохицуулалтуудын талаар гишүүд хөндөж байсан.

Хуулийн төслийн талаар Байнгын хорооноос гаргасан санал, дүгнэлтийн талаар байх сууриа Улсын Их Хурлын гишүүд илэрхийллээ. Төслүүдийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжиж буйгаа Улсын Их Хурлын гишүүн П.Сайнзориг илэрхийлсэн хэдий ч хүний эрхэм чанарыг ойлгож, эрх ашгийн эрэмбээ зөв тогтоох шаардлагатайг хэлж төсөл дэх “... мэдэгдэх хуудсыг илгээснээс хойш 7 хоног өнгөрсөн боловч шүүхэд хүрэлцэн ирээгүй бол шүүхийн албан ёсны цахим хуудсаар нэхэмжлэгч, хариуцагчийн овог, эцэг/эх-ийн нэр, өөрийн нэр, нэхэмжлэлийн шаардлага болон мэдэгдэх хуудсыг хүргүүлсэн тухай дурдан, шүүхэд хүрэлцэн ирж эрхээ хамгаалахаар ажиллагаанд оролцохыг зарлан мэдэгдэх, эсхүл төрийн байгууллагаас харилцах төрийн мэдээллийн нэгдсэн системийн сонордуулга хэсгээр мэдэгдэнэ...” гэсэн зохицуулалтыг дэмжихгүй байгаагаа илэрхийлсэн. Түүнчлэн арилжааны шүүхийг байгуулах талаар судлах, шүүхийн бус шугмаар өр барагдуулдаг бусад улс оронд байдаг арга, тогтолцоог нэвтрүүлэх, банк, санхүүгийн байгууллагын зээлийн гэрээний нөхцөл нь талуудын эрх ашгийг бүрэн хангаж буй эсэхийг, гэрээний зохицуулалт талуудын эрх ашгийг тэнцвэртэй хангаж буй эсэхэд хяналт тавьдаг байх нь зохистой хэмээсэн. Шүүхийн ачааллыг бууруулах гэхээсээ өмнө иргэдээ хамгаалах, эрх ашгийг нь хамгаалахдаа анхаарал хандуулах ёстой гэв. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Ганбаатар цалин хөлстэй холбоотой асуудлын талаарх маргааныг хялбар ажиллагааны шүүхээр шийдвэрлүүлэх асуудлаас гаргах нь эрсдэлтэй гэдгийг хэлсэн бол төслийг дэмжихгүй байгаагаа Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Тэмүүжин илэрхийлж, холбогдох үндэслэл, тайлбараа индрээс хэлсэн. Тэрбээр төрийн үндсэн үүрэг бол иргэнээ хамгаалах гэдгийг тодотгоод Үндсэн хууль дахь суурь зарчмуудаа дээдэлж, төрийн байгууллагууд Монгол Улсын иргэний эрх, эрх чөлөө, эрх ашгийг хангах зорилгоор үйл ажиллагаа явуулдаг гэдэгтээ анхаарч, үйл ажиллагаагаа нийцүүлэх ёстойг хэлж байв.

Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт “Төр иргэндээ ээлтэй үйл ажиллагаа явуулдаг байх ёстой. Иргэд нөхцөл байдлаас үүдэн бага хүүтэй зээл авах боломж хязгаарлагдмал учраас финтек зээл авч байгаа. Банк, санхүүгийн байгууллагын ашиг олж байгаа үйл ажиллагаандаа хариуцлагагүй хандаж байгаагаас үүдсэн ачаалал нь шүүхийн байгууллагад ачаалал болж байгаа нөхцөлийг шийдэх гэж төслийг өргөн мэдүүлсэн байна. Гэхдээ үүндээ иргэний эрх ашгийг хамгаалах талаар зохицуулалт тусгаагүй байна. Ашиг олж байгаа банк, санхүүгийн байгууллагын хариуцлагагүй үйл ажиллагааг дэмжин, төр ачааллыг нь авч асуудлыг нь шийдвэрлэдэг байж болохгүй. Тиймээс төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжсэн тохиолдолд Улсын Их Хурал, холбогдох Байнгын хороо, ажлын хэсгийн түвшинд иргэний эрх ашгийг хангах, хамгаалах асуудлыг онцгойлон анхаарч, холбогдох зохицуулалтыг тусгах шаардлагатай” хэмээн Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн талаар байр сууриа илэрхийлсэн юм. Ийнхүү гишүүд үг хэлж дууссаны дараа хуулийн төслүүдийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэх асуудлаарх санал хураалтыг 15.00 цагт явуулахаар товлов.

Эх сурвалж: parliament.mn