Хаврын улирал нь жил эхлүүлж буй жилийн эхний улирал, мөн өвөл, зуны завсрын улирал бөгөөд энэ улиралд нар, сарны хүч тэнцдэг, ургамал модод сэрж, нахиагаа дэлгэдэг зэрэг олон онцлогтой. Сав ертөнцөд гарч буй эдгээр онцлог чанаруудтай уялдаад хүний бие махбодыг амьдруулагч хүчин зүйл болох хий, шар, бадганы бэлгэ чанаруудад ч мөн адил аажмаар өөрчлөлт ордог.
Хавар хүний биед бадганы бэлгэ чанарууд ихсэн хөдөлж, хийн бэлгэ чанарууд хурж, харин шарын бэлгэ чанар амарлисан байдалтай байдаг. Өвөл нарны хүч туйлдаа хүртэл багасаж, сарны хүч туйлдаа хүртэл ихэсдэг учраас хүний биеийн шар үсний сүв хаагдаж, дотоод галын илч бадардаг. Тиймээс тамир тэнхээ сайн байдаг. Харин хавар сарны хүч аажмаар барагдаж, нарны хүч ихэссэнээр хүний биеийн арьсны нүх сүв нээгдэж, галын илч нь гадагшилж, бие махбод доройтдог.
Хаврын улиралд бадганы бэлгэ чанарууд арвидан хөдөлдөг учраас хүний биеийн бадган голлон оршдог мах, өөх, чөмөг, тархи, уушги, ходоод, дэлүү, бөөр зэрэг эрхтнүүд өвчлөх магадлалтай. Хэрэв эдгээр эрхтнүүд архаг өвчтэй байсан бол сэдэрч хөдөлдөг.
ХАВРЫН УЛИРЛЫН ИДЭЭ УНД, ЯВДАЛ МӨР
Бадган арвиддаг учир ширүүн, илчлэг, бүлээн, хөнгөн чанартай хоол хэрэглэж, хоолны хэмжээг багасгана. Хоолныхоо хэмжээг багасгана гэдэг нь идэхгүй байх, өлсөөд яваад байна гэсэн үг биш. Хүний ходоод нь хоёр гарын алгыг нийлүүлж тоссонтой адил хэмжээтэй. Үүний дөрөвний гуравт нь хоол, ундаа тохируулан хэрэглэж, шингээх үйлдлийг сайн явуулахын тухайд дөрөвний нэгийг хоосон байхаар тооцно.
Өвлийн улиралд ходоодны галын илч сайн байх үед чанасан мах, өөх тостой хоол ихээр хэрэглэж байсан бол хавар хүнд хоол, өөх тосны хэрэглээг багасгах нь зүйтэй. Цагаан гааг усанд буцалгаж, эсвэл буцалсан усанд дэвтээгээд уувал бадганыг дарж, хийн бэлгэ чанарыг тэгшитгэнэ. Мөн буцалсан усанд зөгийн бал хутгаж ууж болно. Харин ногоон цай, хар цай, липтон цай зэрэг сэрүүн чадалтай цайг энэ улиралд хэрэглэх нь зохисгүй. Мөн түүхий, хүйтэн сүү хэрэглэж болохгүй.
Явдал мөрийн хувьд бадган арвидаж байгаа учраас явган алхах, сунаж мөргөх зэргээр зохистой дасгал хөдөлгөөнийг өдөр бүр тогтмол идэвхтэй хийгээрэй. Мөн шөнө унтах цагаараа сайн унтаж амраад, өдөр унтахгүй байх хэрэгтэй. Өдөр унтах заалттай хүмүүс буюу хүүхэд, хөхүүл эмэгтэй, хүнд өвчтэй хүн, ахмад настнуудаас бусад нь өдөр унтаж болохгүй. Өдөр унтвал бадган арвидан, хавдаж, таргална. Бадган ихэсвэл ой тогтоолт муудах, нозоорох, залхуурах, бие хүндрэх, сэтгэл хүндрэх, ажил үйл хийхэд дургүй болох, хоолны шингэлт муудах, таргалах, нус цэр ихсэх зэрэг шинж илэрдэг. Тиймээс хаврын улиралд бие, хэл, сэтгэлийн зохистой үйлийг идэвх чармайлттай хийх хэрэгтэй.
ХАВРЫН УЛИРАЛД МАЦАГ БАРЬЖ БОЛОХГҮЙ
Хавар мацаг барьж болохгүй. Бадган ихсэж, хий хурж, хөдөлдөг улирал үргэлжилж байгаа учраас мацаг барих хэрэггүй. Хоолныхоо хэмжээг багасгаад зөв зохистой хооллож, идэвхтэй хөдөлгөөнтэй байх нь чухал. Мацаг гэдэг нь нийтээрээ хийх зүйл биш, тодорхой заалттай хүмүүст хийдэг эмчилгээний нэг арга. Учир нь мацгийн үед янз бүрийн хүндрэл гарах эрсдэлтэй. Хэрэв хүндрэл гарсан тохиолдолд түүнийг таньж эмчлэх аргыг эмч хүн л мэднэ. Ялангуяа хийн бэлгэ чанар арвидаж хөдөлдөг луу, могой саруудад мацаг барьж болохгүй.
ХАВРЫН УЛИРАЛД ӨВЧНӨӨС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ НЬ
Хаврын сүүл сард цаг агаарын хувьд хуурай, халуун болдог. Үүнтэй уялдаад хүний биед хийгээр хөлөглөсөн халуун буюу хоосон халуун үүсэж элэгний архаг хууч өвчин сэдрэх магадлалтай. Гэхдээ энэ сард хийн бэлгэ чанар давамгайлан ихсэж, хөдөлдөг учраас хануур, туулга зэрэг сэрүүн чадалтай эмчилгээ хийж болохгүй. Харин хийн бэлгэ чанарын эсрэг эмчилгээг голлон хийгээд, элэгний хэсэг бусаг халууныг эм, тангаар эмчлэх нь илүү зохимжтой. Туулга, хануур зэрэг сэрүүн чадалтай эмчилгээг яг шарын халуун давамгайлан ихэсдэг намрын улиралд хийх хэрэгтэй. Сүүлийн үед хүмүүс турах зорилгоор туулгах сонирхолтой болсон. Туулга эмчилгээ нь шарын халууны эсрэг хийдэг сэрүүн эмчилгээ учраас харин ч бадганыг ихэсгэж таргалуулах эрсдэлтэй.
Өвлийн улиралд хурсан бадган хаврын эхэн, дунд сард ихсэж, хөдөлдөг учир энэ улиралд толгой, уушги, ходоод зэрэг бадган голлон оршдог эрхтнүүдэд хуримтлагдсан бадган, салсыг бөөлжүүлэг эмчилгээгээр арилгаж цэвэрлэдэг. Бөөлжүүлэг эмчилгээг хийснээр ходоод, уушги, тархи толгойн өвчлөлөөс сэргийлэх бөгөөд хүний биед хуримтлагдсан илүүдэл бадган салс, өөхийг арилгадаг зэрэг олон талын ач холбогдолтой. Бөөлжүүлэг эмчилгээг 16-аас доош, 70-аас дээш насны хүмүүст хийж болохгүй. Бөөлжүүлгийн өмнө бэлтгэл хийж, явцыг хянаж, эмчилгээний сүүлийг таслах хэрэгтэй тул мөн л уламжлалт анагаахын онол, шүнг үзэж гүйцээсэн уламжлалт анагаахын мэргэжлийн эмчийн хяналтад хийлгээрэй.
Мацаг барьж болохгүй гэж хэлсэн хаврын сүүл сар буюу луу, зуны эхэн сар буюу могой сард хийн бэлгэ чанарууд ихсэж хөдлөхөд хүний сэтгэл санаанд өөрчлөлт ордог. Учир нь хүний сэтгэл санаа, оюун ухаан нь хийн судсыг хөлөглөж үйл ажиллагаа явуулдаг. Тиймээс энэ үед сэтгэлийн гутралд орох, санаа зовних, сэтгэлийн хэт хөдлөлд автагдах зэрэг сэтгэл санааны буруу, муу үйлдлүүдийг хийх, нойр алдах, хоол ундаа хэт сойх, мацаг барих, шимгүй идээ унд үргэлж хэрэглэх зэрэг нөхцөлөөр хийн бэлгэ чанар хямарч сэтгэцийн өвчлөлд өртөх магадлал өндөр байдаг. Үүнээс урьдчилан сэргийлж дээрх нөхцөлүүдийг бүрдүүлэхгүй байх, сэтгэлийн үйлээ сайтар хянамгайлж, амар амгалан, тайван байх нь чухал.
АНХААРАХ ЗҮЙЛ
Энэ улиралд зайлшгүй анхаарах ёстой зүйлүүдийн нэг бол завсрын улирал болох хаврын улиралд бадган, хийтэй уялдаад гараг сааны өвчин буюу цус харвалтад өртөх магадлал өндөр. Амьдрал дээр ч ажиглаад байхад хаврын улиралд цус харвалт их тохиолддог. Тиймээс гараг саа гүйдэг өдрүүд буюу сар бүрийн шинийн 4, 8, 11, 15, 18, 22, 25, 29 гэсэн эдгээр өдрүүдэд даралт ихэсдэг хүмүүс маш тайван байж, хийн гүйдэл буруудан дээш хөөрч, даралт ихсэхээс урьдчилан сэргийлэх хэрэгтэй. Ер нь аливаа өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх нь маш чухал бөгөөд хэрэв өвдсөн тохиолдолд бусад эд эрхтэндээ нөлөөлөөгүй дангаараа, шинэ байхад нь арга хэмжээ авч, эмчилж эдгээх нь чухал.
ЗӨВЛӨГӨӨГ ХҮРГЭСЭН:
Г.Одонцэцэг
Манба Дацан Бодьсэтгэлтэн эмнэлгийн Зөвлөх эмч,
АУ-ы доктор, дэд профессор
