ИЗНН-ын "Хангарьд" жигүүрийн ээлжит хурал дээр ИЗНН-ын Тэргүүн дэд дарга С.Батбаатарын танилцуулсан илтгэлийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна...

/Өрх бүрийг эрчим хүч үйлдвэрлэгч болгох үндэсний бодлогын санаачилга/

Эрхэм Намын удирдлага, намын гишүүд ээ!

Монгол Улсын хөгжлийн бодлогод би нэгэн суурь асуултад хариулах цаг болжээ.

Бид иргэдийнхээ хэрэглээг жил бүр татаасжуулсаар байх уу, эсвэл иргэд өөрсдөө үйлдвэрлэж, өөрсдийн хэрэгцээг хангах эдийн засгийн боломжийг бүрдүүлэх үү?

Энэ бол зөвхөн түлшний үнийн тухай асуудал биш. Энэ бол төрийн бодлогын философи, төсвийн үр ашиг, өрхийн эдийн засгийн эрх чөлөө, үндэсний эрчим хүчний аюулгүй байдлын тухай асуудал юм.

Бид олон жилийн турш гэр хорооллын айл өрхүүдийн түлшний хэрэглээг төсвөөс санхүүжүүлж ирлээ. Төр түлшний үнийн зөрүүг төлж, үйлдвэрлэл, тээвэрлэлт, хадгалалт, борлуулалтын зардлыг хариуцсаар байна.

Гэвч түлш шатаж дуусна. Татаас зарцуулагдаж дуусна. Өвөл дахин ирнэ. Төсвөөс дахин мөнгө шаардана.

Бид асуудлыг шийдвэрлэж байна уу, эсвэл асуудлыг жил бүр дахин санхүүжүүлж байна уу?

Татаас бол нийгмийн хамгааллын нэг хэрэгсэл мөн. Гэхдээ татаас өөрөө хөгжлийн эцсийн зорилго байж болохгүй. Иргэнийг өнөөдөр дэмжих нь төрийн үүрэг. Харин маргааш өөрийн хүчээр амьдрах боломжийг нь нэмэгдүүлэх нь төрийн бодлогын алсын зорилго юм.

Эрхэм намын гишүүд ээ!

Төсөв бол зөвхөн орлого, зарлагын хүснэгт биш. Төсөв бол төрийн хөгжлийн философи тоогоор илэрхийлэгдсэн хэлбэр юм.

Миний авч үзэж буй төсвийн мэдээллээр 2025 онд сайжруулсан шахмал түлшний үнийн зөрүүний санхүүжилтэд ойролцоогоор 300 тэрбум төгрөг, тээвэрлэлт, хадгалалт, борлуулалтад 56 тэрбум төгрөг тусгагдсан байна.

Харин нийслэлийн 2026 оны төсвийн тодотголын холбогдох тооцоонд түлшний хангамжид 310 тэрбум, тээвэрлэлт, борлуулалт, хадгалалт, хяналтад 52.2 тэрбум буюу нийт 362.2 тэрбум төгрөг төлөвлөсөн байна. Эдгээр тоог төсвийн батлагдсан баримт бичиг, гүйцэтгэлтэй тулган баталгаажуулах шаардлагатай.

Гэхдээ энд зөвхөн хэдэн тэрбум төгрөг зарцуулж байгаагаас илүү чухал асуудал бий. Тэр мөнгө иргэдийн амьдралд ямар урт хугацааны өөрчлөлт авчирч байна вэ?

Өнөөдөр түлшинд зарцуулсан мөнгө маргааш дахин түлш худалдан авах хэрэгцээг хэвээр үлдээж байна. Харин тэр хөрөнгийн тодорхой хэсгийг олон жилийн турш цахилгаан үйлдвэрлэх хөрөнгө оруулалт болгож болохгүй гэж үү?

Төсвийн үр ашиг гэдэг нь мөнгийг бүрэн зарцуулах чадвар биш. Зарцуулсан мөнгөөр ирээдүйн зардлыг бууруулах чадвар юм.

Иймээс би түлшний татаасыг нэг өдөрт зогсоох тухай бус, түүний тодорхой хэсгийг үе шаттайгаар өрхийн эрчим хүчний хөрөнгө оруулалтад шилжүүлэх боломжийг судлах саналыг дэвшүүлж байна.

Эрхэм намын гишүүд ээ!

Бид тусгаар тогтнолыг газар нутаг, хил хязгаар, төрийн бүрэн эрхтэй холбон ойлгодог. Гэвч XXI зуунд тусгаар тогтнолын эдийн засгийн баталгаа улам өргөжиж байна.

Эрчим хүчний найдвартай хангамж, технологийн чадавх, үйлдвэрлэлийн боломж нь үндэсний аюулгүй байдлын салшгүй хэсэг болжээ.

Эрчим хүчний тусгаар тогтнол зөвхөн цахилгаан станцаас эхлэхгүй. Өрхийн үйлдвэрлэх боломжийг нэмэгдүүлэхээс ч эхэлнэ.

Монгол Улс нарны эрчим хүчний арвин нөөцтэй. Бид энэ боломжийг зөвхөн байгалийн давуу тал гэж яриад өнгөрөх бус, өрхийн эдийн засгийн бодит хөрөнгө болгох ёстой.

Гэр хорооллын тохиромжтой дээвэр, газрын талбайд нарны цахилгаан үүсгүүр суурилуулах боломж бий.

Жишээлбэл, нэг өрхөд 5 киловаттын нарны систем суурилуулж, нэг киловатт хүчин чадал жилд дунджаар 1,200 киловатт.цаг цахилгаан үйлдвэрлэнэ гэж тооцвол тухайн өрх жилд ойролцоогоор 6,000 киловатт.цаг цахилгаан үйлдвэрлэх боломжтой.

Нэг өрхийн системийг тоног төхөөрөмж, суурилуулалтын хамт 15 сая төгрөг гэж урьдчилан тооцвол 150 тэрбум төгрөгөөр 10 мянган өрхийг хамруулах анхан шатны боломж харагдаж байна. Энэ нь баталгаажсан зах зээлийн үнэ биш бөгөөд хуримтлуур, сүлжээний өргөтгөл, дээврийн хүчитгэл зэрэг нэмэлт зардлыг тусад нь тооцох шаардлагатай.

Бид жил бүр шатаж дуусах түлшинд зарцуулдаг хөрөнгийнхөө тодорхой хэсгийг олон жилийн турш цахилгаан үйлдвэрлэх хөрөнгө болгон хувиргах боломжтой.

Хэрэв жил бүр 10 мянган өрхийг хамруулбал арван жилийн хугацаанд 100 мянган өрх нарны цахилгаан үүсгүүртэй болох боломжтой. Энэ нь нийт 500 мегаваттын суурилагдсан хүчин чадал, жилд ойролцоогоор 600 сая киловатт.цаг цахилгаан үйлдвэрлэх урьдчилсан боломж юм.

Гэхдээ нарны цахилгаан нь тасралтгүй баталгаат нийлүүлэлт биш. Ялангуяа өвлийн оройн оргил ачааллыг дангаараа хангахгүй. Тиймээс энэхүү санаачилгыг цахилгаан хуримтлуур, дулаалга, эрчим хүчний хэмнэлт, цэвэр халаалтын технологи, сүлжээний шинэчлэлтэй уялдуулах шаардлагатай.

Бид түлшний нэг төрлийн хэрэглээг нөгөө төхөөрөмжөөр механикаар солих тухай яриагүй. Бид өрхийн эрчим хүчний хэрэглээний бүтцийг шинэчлэх тухай ярьж байна.

Эрхэм журмын нөхөд өө!

Энэ санаачилга эдийн засгийн төдийгүй байгаль орчны ач холбогдолтой. Хэрэв 100 мянган өрхийн нарны систем жилд 600 сая киловатт.цаг цахилгаан үйлдвэрлэж, тэр хэмжээний цахилгаан нүүрсэнд суурилсан үйлдвэрлэлийг орлож чадвал хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах боломжтой.

Нэг киловатт.цагт 0.81 килограмм CO₂-тэй тэнцэх ялгарлын жишиг коэффициент хэрэглэвэл жилд 486 мянган тонн CO₂-тэй тэнцэх ялгарлаас зайлсхийх онолын тооцоо гарч байна. Бодит бууралтыг орлуулсан эх үүсвэр, сүлжээний ажиллагаа, ашиглалтын нөхцөлөөр баталгаажуулах ёстой.

Мөн нарны цахилгаан үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр гэр хорооллын яндангийн утаа автоматаар арилахгүй. Агаарын бохирдлыг бууруулахын тулд өрхийн дулаан алдагдлыг багасгах, цэвэр халаалтын найдвартай шийдэлтэй хамт хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

Байгаль орчны бодлого иргэдийн амьдралын өртгийг нэмэгдүүлэх бус, түүнийг бууруулах боломжтой хөгжлийн бодлоготой уялдах ёстой.

Эрхэм журмын нөхөд өө!

Эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь зөвхөн өмчтэй байх тухай ойлголт биш. Өөрийн хөдөлмөр, хөрөнгө, боломжид тулгуурлан амьдралынхаа эдийн засгийн шийдвэрийг гаргах чадвар юм.

Өрх өөрийн хэрэглээний тодорхой хэсгийг үйлдвэрлэдэг болох нь энэ боломжийг өргөжүүлнэ. Төр иргэдийн өмнөөс бүхнийг үйлдвэрлэж, нийлүүлэх шаардлагагүй. Харин төр шударга өрсөлдөөн, техникийн стандарт, санхүүжилтийн хүртээмж, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах орчныг бүрдүүлэх ёстой.

Хувийн хэвшил технологи нийлүүлж, суурилуулж, засвар үйлчилгээ үзүүлнэ. Санхүүгийн байгууллагууд урт хугацааны ногоон санхүүжилт санал болгоно. Иргэд өөрсдийн нөхцөлд тохирсон шийдлийг сонгоно.

Төрийн хүч чадал иргэдээ хэр их хамааралтай болгосноор бус, иргэдийнхээ боломжийг хэр өргөжүүлснээр илэрнэ.

Иймээс энэхүү санаачилгыг хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан Улсын Их Хурал, Засгийн газарт дараах дөрвөн бодлогын саналыг дэвшүүлж байна.

Нэгдүгээр санал. Үндэсний хөтөлбөрийн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулах

“Өрх бүрийг эрчим хүч үйлдвэрлэгч болгох үндэсний хөтөлбөр”-ийн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулж, хэрэгжүүлэх боломж, санхүүжилтийн хэрэгцээ, эрсдэл, төсвийн үр ашгийг нэгдсэн байдлаар үнэлэх.

Хоёрдугаар санал. Түлшний татаасын бодлогын үр ашгийг иж бүрэн үнэлэх

Сүүлийн жилүүдийн түлшний татаас, үйлдвэрлэл, тээвэрлэлт, хадгалалт, борлуулалтын зардал, агаарын бохирдолд үзүүлсэн бодит нөлөөг хараат бус үнэлгээгээр тогтоох. Энэ үнэлгээнд үндэслэн иргэдийн өвлийн дулаан хангамжийг эрсдэлд оруулахгүйгээр төсвийн хөрөнгийн тодорхой хэсгийг урт хугацааны хөрөнгө оруулалтад шилжүүлэх боломжийг судлах.

Гуравдугаар санал. Өрхийн цахилгаан үйлдвэрлэлийн эрх зүйн орчныг шинэчлэх

Өрхийн нарны цахилгаан үүсгүүрийг сүлжээнд холбох, илүүдэл цахилгааныг нийлүүлэх, тооцоо хийх, тоног төхөөрөмжийн аюулгүй байдлыг хангах, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах зохицуулалтыг боловсронгуй болгох.

Дөрөвдүгээр санал. Туршилтын төслийг эхлүүлж, үр дүнд суурилан өргөжүүлэх

Нарны нөөц, сүлжээний хүчин чадал, барилгын нөхцөл тохиромжтой өрхүүдийг хамруулсан туршилтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх. Үр дүнг бодит цахилгаан үйлдвэрлэл, өрхийн хэмнэлт, төсвийн нэгж зардал, хөрөнгө оруулалтын өгөөж, байгаль орчны нөлөөллөөр хэмжих. Туршилтын үр дүнд үндэслэн төсөв, ногоон санхүүжилт, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг хослуулсан загварыг үе шаттай өргөжүүлэх.

Эрхэм намын удирдлага, эрхэм намын гишүүд ээ!

Улс орны хөгжилд нэгэн чухал ялгаа бий. Иргэдийн өнөөдрийн хэрэгцээг хангах нь нэг асуудал. Харин иргэд маргааш хэрэгцээгээ илүү бие даан хангах боломжтой болох нь өөр асуудал.

Эхнийх нь нийгмийн хамгааллын бодлого. Хоёр дахь нь эдийн засгийн чадавхыг нэмэгдүүлэх хөгжлийн бодлого. Энэ хоёр хоорондоо зөрчилдөх албагүй. Харин зөв уялдаж чадвал нэг нь өнөөдрийн эрсдэлийг бууруулж, нөгөө нь маргаашийн боломжийг нэмэгдүүлнэ.

Бидний зорилго иргэдээс дэмжлэгийг нь хасах бус, дэмжлэг авах шаардлагыг нь урт хугацаанд бууруулах боломжийг бий болгох явдал юм.

Төсвийн бодлого зөвхөн өнөөдрийн хэрэгцээг санхүүжүүлэх бус, маргаашийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх учиртай.

Өнөөдрийн татаас маргаашийн хөрөнгө болж чадвал тэр нь төсвийн бодлогын чанарын өөрчлөлт болно. Өнөөдрийн хэрэглэгч маргааш үйлдвэрлэгч болж чадвал тэр нь өрхийн эдийн засгийн боломжийн өөрчлөлт болно.

Өнөөдрийн эрчим хүчний эмзэг байдал маргааш илүү найдвартай хангамжаар солигдож чадвал тэр нь үндэсний аюулгүй байдлын бодит ахиц болно.

Тусгаар тогтнол зөвхөн улсын хилээр хэмжигдэхгүй. Түүний эдийн засгийн баталгаа иргэдийн өдөр тутмын амьдрал, үйлдвэрлэх боломж, эрчим хүчний найдвартай хангамжид оршдог.

Иймээс миний дэвшүүлж буй бодлогын үндсэн зарчим тодорхой.

• Түлшний татаасаас эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт руу.
• Хэрэглэгч өрхөөс үйлдвэрлэгч өрх рүү.
• Давтагдах зардлаас урт хугацааны үр өгөөж рүү.
• Эрчим хүчний эмзэг байдлаас эдийн засгийн бие даасан байдал руу.

Эцэст нь нэг зүйлийг онцлон хэлье.

Төрийн бодлогын үнэ цэнэ иргэнд хэдэн төгрөгийн татаас өгснөөр бус, тэр иргэн маргааш хэр их боломжтой болсноор хэмжигдэх учиртай.

Өнөөдрийн төсвөөр зөвхөн өнөөдрийн түлшийг бус, маргаашийн Монголын эрчим хүчний ирээдүйг бүтээх боломжийг эрэлхийлье.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

Amlalt.mn