Улс төрчдийн, эрх баригчдын нэг сайхан аян байдаг. Хаврын сарын шинэдээр мянгат , сайн малчдад шагнал гардуулах. Буянт мал өслөө, буянт төр түшлээ гэдэг ерөнхий уриа сурталтай. Мал бол буянтай нь огтхон ч маргаангүй. Гэхдээ одоо монголчууд буянт малаа жинхэнэ буянлаг болгохгүй бол буянлаг биш байдал нь гаарлаа. Энэ тун ойлгомжтой. Монгол орны нийт нутаг цөлжлөө. Монголоос боссон шороо, Хятад, Солонгос, Японд хүрч байна. Төв Азийн элгэн дээр бид нар ингэж төр улстайгаа, малчидтайгаа, малаараа дэлхийн эко тогтолцоонд заналхийлж байгаа юу гэвэл үгүй гэх аргагүй.
Одоо монголчууд малаа цөөлж, үүлдэругсааг нь сайжируулж, үр ашгийг нь нэмэгдүүлэхгүй бол үнэхээр болохоо байлаа. Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, хангайн цөөн аймгийн зарим газраар л тэнцвэртэй эко бүс нутаг үлдлээ. Бусад бүх аймаг, нутагт 70 сая болтлоо өссөн мал сүрэг маань дэлхий оронгоо цөм өшигчиж байна. Мянган малын ашиг шимийг зуун малаас хүртэх боломжтойг хүн төрөлхтөн эзэмшээд удлаа.
Бид харин нүүдлийн мал сүргээ өсгөн үржүүлж, өөрсдөөсөө илүү малаа гэсээр явсаар арга барагдаж байна. Мөнөөх мал үнэ цэнгүй, үр шимгүй. Тоо толгой нь жил ирэх тусам өссөөр.
Засаг төр сонгуулиас сонгуулийн хооронд малчдын саналыг л авах замаар, улам зэрлэгдүү байдал руу нь түлхсээр. Хөдөө аж ахуйн яам нь дэвшилтэт инноваци нэвтрүүлэх, түүхий эдийг боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай санал санаачлага гаргадаггүй.
Жалгаар нэг гэдэс толгой, арьс ширээ хаясаар. Ийм утга учиргүйгээр малаа өсгөж, бэлчээрээ талхалж, шороон түйрэн үүсгэх нөхцөлий бүрдүүлж, тэгээд мянгатынхнаараа хаврын сарын шинэдээр давхилдаад байхын утга үнэндээ алга шүү дээ.
Бэлчээрийн менежмент нооль. Үүнээс үүдээд нөгөө ашиг шимгүй олон малаа бэлчээх газраа булаацалдан хутга шөвөг, буу шийдэмдээ тулсан нь ч бий.
Мянган хоньтой, азаргаар адуутай хэрнээ бүх малчид машин, хоёр дугуйтаар хонио хариулаастай. Хурдан морио мотоциклтой хүн дээр хөтлөөд явж байна. Ердийн хөсөг бүр байхгүй болсон.
Нүүдлийн соёл иргэншлийн ололтуудаа ч гээсэн. Дэлхийг талхалсны нөлөөгөөр ган зудын давтамж ч нэмэгдлээ. Тэр цагт төр засаг, түмэн олон руугаа малчид ширтээстэй. Улс төрийн гэмээр популист нэхлэгтэй. Өвс тэжээл, тусламж дэмжлэг нэхэх жишээний. Ихэнх малчид малын тоо толгойгоо тооцож өвөлд бэлдэх, өвс хадлангаа авахад анхаарахгүй.
Одоо энэ бүхнээ таягдан хаяхгүй бол эх дэлхийн өмнө, эн тэнцүү дэлхийд амьдрагч улс орнуудаас бидэн зөв мал аж ахуй, зөв хөгжлийн хариуцлага нэхээсийг дэлхийгээс шаардуулах хэмжээнд нэгэнт очсон.
Одоо бэлчээрийн менежментээ маш тодорхой болгон хуульчлах, километр квадратад байх малынхоо тоог тодорхой тогтоох, бод малыг тодорхой огноолсон тоонд бүтэцлэх, ямааны эзлэх хувийг сүрэгт дөчин хувиас үл хэтрүүлэх, өвс тэжээлийн менежмэнтийг төгс хариуцлагажуулах, эдүгээ байгаа нийт далан сая малынхаа талын нь тоог бариулж, зуун сая малын мэт ашиг шимийг тогтмолжуулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, газар нутгийнхаа ногоон системийг сайжируулах зэрэг арга зам, механизмыг яг л энэ цаг мөчөөс нэн даруй зорих хэрэгтэй.
Эдгээр зохион байгуулалтыг эс хийвэл Монгол цөлийн орон болох эрсдэлд ойртлоо. Цөлийн орны менежмент, мөн тийм амьдралыг бид хойч үедээ үлдээх нь.
Хөдөө аж ахуйн яам, Хаянгаагийн Болорчулуун үүнд л хамаг мэддэгээ зориулж ажиллах хэрэгтэй. Яг л үхэр ээмэгжүүлэх ажлыг гойд таалан хийж байгаа шигээ малынхаа, бэлчээрийнхээ, эх нутгийнхаа менежментийг хийж ажиллах их урмыг Болорчулуунаас үзмээр байна. Ингэвэл Болорчулуун болор байтугай Алмаазчулуун болж түүхэнд үлдэнэ.
Б.БАЯР
Amlalt.mn
