Г.Занданшатарын Засгийн газрын Төрийн өмчийг цэгцлэх, удирдлагыг нь сайжруулах чиглэлээр хийж байгаа ажилд нь олон нийт нааштай үнэлэлт өгч эхлээд байна.

Олон жил яригдсан авилга хээл хахууль, хууль бус худалдан авалт, тендерийн булхайд Төрийн өмчит компаниудын л нэр хавчуулагдаж явдаг болоод удаж байгаа. Монгол Улсын муу муухай бүхний үүр уурхай, хойд талын “хар овоохой” нь Төрийн өмчит компаниуд болчихоод байсныг “нүдтэй болгон харж, чихтэй болгон сонсдог” болсон. Тэнд эрх мэдэл, ашиг сонирхол ноёлж, авлига “цэцэглэж” ирсэн гэх.

Төрийн өмчийг цэгцэлнэ гэхээр бодлогын шинэчлэл хийж, менежментийн өөрчлөлт бий болгож, үр ашиггүй бүтцийг татан буулгаж, давхардлыг цэгцлэх тухай ойлгогдоно. Харин манай улстөрчдийн толгойд төрийн өмчийг цэгцлэх тухай ойлголт арай өөрөөр буугаад байдгыг сүүлийн 30 жил бид харсан. Тэдний хувьд шинэчлэл гэдэг компанийн удирдлагыг огцруулаад дараагийн өөр хэн нэгнийг тавих л процесс төдийхөн. Хэн нэгний эрх ашгийг төлөөлж байсан хэн нэгний оронд өөр хэн нэгний эрх ашгийг төлөөлөх өөр нэгэн орж ирлээ л гэсэн үг.

Нөгөөх нь улаан өнгөөр бичсэн бодлогын бичиг баримтыг “копи паст” хийгээд хөх өнгөөр буулгаад бариад гүйчихнэ. Нэг үгээр хэлэх юм бол баруунаар урсаж байсан “алтан гол”-ыг зүүнээр урсгадаг болгочихно л гэсэн үг юм уу даа.

“Төрийн өмчийг шинэ захиралтай болгох нь шинэчлэл биш хуучин тогтолцоог шинэ будгаар будсантай л адил” гээд хэн нэгэн хэнэггүй толгой Г.Занданшатар Ерөнхий сайдад хэлчихээсэй билээ.

Сүүлийн 30 жил захирал солиод юу өөрчлөгдсөн бэ. Төрийн өмч оролцсон бүхний ашигт ажиллагаа уруудсан графиктай л явж ирлээ. Сонгуульд ялсан намын, баярын бялууны зүсэм болж намын даргад таалагдах шалгуур, даргын цүнх барьсны шагнал нь төрийн өмчит компанийн захирлыг сонгох, томилох “Мерит” зарчим болсоор ирсэн.

Цаашдаа 100 жил захирал соливч систем өөрчлөгдөхгүй бол төрийн өмчийн компани Засгийн эрх барих намын дуусдаггүй найрын ширээ байсаар л байна. Төрийн өмчийг цэгцэлнэ гэдэг “захирлыг солих ёстой” гэдэг ойлголтыг цэгцлэхээс эхлэх реформ. Харамсалтай нь бид одоогоор реформ биш, “солилцоо”-ны эрин үед л амьдарч байна даа.

“Хуулийн дээр улстөр байдаг бол хуулийн доор зөвхөн иргэд л няцлуулдаг”

Төрийн өмчит компанийн удирдлага, захирлуудын авилга, албан тушаалын хэргийн тухай шуугиан үе үе нийгмийг донсолгоно. Хуулийнхан ялангуяа АТГ сүржин мэдэгдлүүд хийж байснаа гэнэтхэн л усанд хаясан чулуу шиг ор сураггүй алга болчихдог. Хууль хяналтын байгууллагад өгч шалгуулсан дарга, захирал хэд билээ. Эрх мэдэлтнүүд төрийн өмчит компанийн захиралуудыг гэрийнхээ хогийг гаргаж хаяж байгаа юм шиг л халчихаад л “Захиралыг нь халчихлаа, асуудал шийдэгдлээ” гэж ойлгоно.

Алдаа завхрал засах хариуцлага тооцох механизм нь эвдэрчихсэн учраас хууль хяналтын байгууллагад өгч шалгуулах нь ховор. Энд АТГ юу хийдэг вэ гэдэг асуулт тавигдана. Тэд доод шатны хурган даргыг, тендер бүрдүүлсэн, гарын үсэг зурсан нэг нөхрийг барьж популизм хийгээд л сүржин мэдэгдлээ даржин ялалтаар төгсгөнө.

Харин гол схем зурдаг, мөнгөний урсгалыг чиглүүлдэг, албан тушаал эрх мэдлээрээ дамжуулж авлигын сүлжээ үүсгэдэг хүмүүсийг дайрахгүй тойрох атлаа АТГ-аас 1-2 “бага, дунд” гарын авлигчийг барьснаа нийгэм даяар сүр дуулиан болгон зарлана. Тэр нь авлигын том “акул”-уудын хажууд “жараахай” төдий гээд бод доо.

Тэгэхлээр авлига албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогдсон, хууль хяналтын байгууллага болон аудитын байгууллагын дүгнэлтээр төрд, нийгэмд их хэмжээний хохирол нь учруулсан нь тодорхой болсон төрийн байгууллагын дарга, төрийн өмчит компанийн захирлуудыг зөвхөн албан тушаалаас нь чөлөөлөх улс төрийн хариуцлага оногдуулаад орхих төдий биш, цааш нь хуулийн хариуцлага оногдуулж, үргүй зарцуулсан, авлигатай холбоотой төрийг хохироосон зардлыг нь эргүүлэн төлүүлж, эс бөгөөд шорон руу нь илгээж гэмээнэ сая авлига буурч, татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс хулгайлахаа "дарга нар" болино.

Эс бөгөөс, яахав их л бодож “ажил албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөнө, гэхдээ цаана авлигаар олсон их мөнгөө насаараа иднэ” гэсэн бодлоор авлигачид асуудалд хандсаар байх болно гэдгийг сануулах байна.

Т.Төмөр

Amlalt.mn