Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайд О.Батнайрамдал IToim.mn сайтад ярилцлага өгчээ.
Тэрбээр “Нүүрс арилжаалахад Монголын хөрөнгийн биржийн анхдагч арилжааны платформыг ашиглахаар боллоо. Энэ платформ дээр эхний ээлжинд “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн нүүрсийг цахимаар арилжаална. Энэ хооронд Монголын хөрөнгийн бирж 34 хувиа олон нийтэд санал болгож нээлттэй компани болох ажлаа давхар хийх юм билээ. Олон нийтийн хяналттай нээлттэй компани болж байгаа нь бас нэг давуу тал гэж харж байгаа.
Эрдэс баялгийн биржийг байгуулахдаа дахиад нэг төрийн өмчит компани байгуулж шинэ бүтэц, төсөв тавих шаардлагагүй. Одоо байгаа боломжоо ашиглая, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хэрхэн ашиглах вэ гэдэг гаргалгааг хууль дээр оруулж байна. Олон улсын жишгээс харахад өндөр хөгжилтэй орнуудад төрийн оролцоо бага, хувийн болон олон нийтийн компанийн хэлбэрээр ихэнхдээ явдаг. Харин хөгжиж буй орнуудад бол төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, эсвэл хувьцаат компанийн хэлбэр гээд янз бүр байдаг юм билээ. Бирж бол худалдагч, худалдан авагчийн итгэлийн үндсэн дээр арилжаа хийгдэж байгаа плафторм учраас нэг ёсондоо оролцогч талуудын итгэлийг зарж байгаа стандарт гэж ойлгож болно. Тиймээс ямар ч туршлагагүй компани байвал итгэл төрж өгөхгүй. Тэгэхээр эхний ээлжинд буюу үйл ажиллагаа нь тогтворжтол төрийн ямар нэг оролцоо дэмжлэг шаардлагатай. Дотоодын нөөц бололцоогоо ашиглаж төрийн өмчийн оролцоог Монголын хөрөнгийн биржээр хангаж, хувийн хэвшил болон олон нийтийн оролцоо, хамтран ажиллах боломжийг олгож байгаа.
Тогтолцооны шийдэл дотор эрдэс баялгийн бирж зайлшгүй хийгдэх ёстой шинэчлэл гэж харж байгаа. Олон улсын жишгийг авч үзвэл дэлхий дээр 200 гаруй таваарын бирж байдаг. Тэр дундаа Азид хамгийн олон нь байгаа. Дэлхийн хамгийн томоохон таваарын биржүүд манай урд хөршид байна. Таваарын бирж гэхээр зөвхөн уул уурхайн бүтээгдэхүүн бус ургамлын тос, хөдөө аж ахуй, металл, байгалийн хий, газрын тос орсон томоохон зах зээл бий. Тиймээс дэлхий нийтийн жишиг болсон энэ зарчим руу орохоос өөр аргагүй.
Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж байгуулах судалгаа тооцоо нь 2014 онд хийгдэж, хуулийг боловсруулж эхэлсэн байдаг. Нэг ёсондоо олон нийт, улс төрийн дэмжлэг авахгүй найман жил дуншсан хуулийг Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар зоригтойгоор оруулж ирсэн. УИХ-аас байгуулагдсан Ажлын хэсэг зарчмын зөрүүтэй саналаа эцэслээд анхны хэлэлцүүлгийг ирэх долоо хоногт байнгын хорооны хуралдаанд оруулахад бэлэн болсон.
Монгол Улсын ам.доллар оруулж ирж байгаа нийт экспортын 93 хувь нь уул уурхайн бүтээгдэхүүн байдаг. 2021 оныг бүтэн жилээр нь авч үзэхэд 8.6 тэрбум ам.долларын уул уурхайн бүтээгдэхүүн экспортод гарсны дийлэнх нь төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компаниудаар дамжсан байна. Энэ том зах зээлд тогтолцооны шинэчлэл хийж байж экспортод гарч байгаа бүтээгдэхүүнүүд нээлттэй, ил тод, дундын зуучлагчгүй, олон улсын жишиг үнээр борлогдох нөхцөл бүрдэх юм. Үүний гарц нь цахим арилжаа, эрдэс баялаг уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж болж байгаа. Хуулийн гол консепц бол уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж байгуулагдахаар төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компаниуд заавал уул уурхайн биржээр дамжуулж экспортоо хийнэ. Мөн цахимаар арилжаалж байгаа бүтээгдэхүүн хил үнээр биржид борлуулагдана. Ам нөхцөл байх ёсгүй. Ингэж байж Монголынхоо байгалийн баялгийг олон улсын зах зээлд илүү ойртсон үнээр борлуулах боломжтой болж байгаа. Мэдээж цахим арилжаа бол хүний ямар ч оролцоогүй автоматаар хийгдэх учраас янз бүрийн асуудал гарах үндэслэлгүй.
Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж бол хувьцаа, бонд арилжаалахаас өөр. Арилжаа хийх зарчим нь ижил ч онцлогтой салбар. Нэг ёсондоо бирж дээр хувьцаа, бонд биш нүүрс, төмрийн хүдэр, зэс, хайлуур жонш зэрэг биет бүтээгдэхүүн арилжаалагдана. Тэгэхээр ложистикийн төв, итгэмжлэгдсэн агуулах, лаборатори зэргээр дэд бүтэц бий болох зайлшгүй шаардлагатай. Ингэж байж худалдан авагч чанартай, итгэмжлэгдсэн лабораториор хянагдсан бүтээгдэхүүнийг хугацаанд нь хүлээж авах боломжтой болно. Энэ нөхцөл боломжийг бүгдийг нь бэлэн болтол хүлээнэ гэвэл маш их хугацаа алдана. Харин өнөөгийн нөхцөлд байгаа итгэмжлэгдсэн лаборатори, чингэлэг тээврийн терминалиа ашиглаад эхлэх боломж нь байгаа.
Тиймээс хугацаа алдах шаардлагагүй гэж харж байгаа. Цахим арилжаагаа хийгээд эхэлбэл бодит туршлага болно. Үүн дээр үндэслээд хуулийн дараа 11 журам батлагдах учраас тэр болтол цахим арилжааны шийдэл, шаардлагатай дэд бүтцээ төлөвлөж орчныг нь бүрдүүлээд явна. Ер нь цаашид байгалийн баялгийг зөв ашиглах хуваарилах том зургаар нь харвал, Үндсэн хуульд байгалийн баялгийн өгөөжийг Баялгийн сангаар дамжуулна гэдгээ тусгаад өгчихсөн. Тэгэхээр Үндсэн хуулийн болон практик аль аль шаардлага талаасаа ч гэсэн энэ удаагийн шинэчлэл зайлшгүй урган гарч ирж байгаа. Олон улсын баялгийн сангийн зарчим руу орох ёстой. Үүнтэй уялдуулж Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг Засгийн газар өргөн барина” хэмээжээ.
