2014 онд тухайн үеийн Засгийн газар тогтоол гаргаж, Кью Эс Си ХХК-д Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг 30 жилийн хугацаатай эзэмшүүлсэн. Тус компани "Уул уурхай, металлургийн цогцолбор" төслийг хэрэгжүүлэх байсан.
Гэвч өнгөрсөн хугацаанд ямар ч бүтээн байгуулалт хийгээгүй, үйлдвэрийн нэрийг ашиглан Худалдаа хөгжлийн банкнаас 312.4 тэрбум төгрөгийн зээл авч, компанийн данс руу шилжүүлсэн зэрэг зөрчлүүд илэрсэн хэмээн Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газраас үзэж 2022 дөрөвдүгээр сард компанийн үйл ажиллагааг зогсоон, үйлдвэрийг улсад авсан.
"Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр"-ийн концессын гэрээг цуцалж, Хөтөлийн "Цемент шохой үйлдвэр"-ийн хувьчлалыг хүчингүй болгож, төрийн мэдэлд буцаан авсан.
Энэ нь хувийн өмчид халдсан гэх сөрөг сурталчилгаанд өртөж байсан. Гэвч цаг хугацаа үнэнийг шалгадаг болохоор энэ асуудал ямар чухал, хойшлуулшгүй байсныг өнөөдөр олон нийт ойлгож эхэлж байна. Өнгөрсөн оны 6 сарын 20-нд ЗГХЭГ-ын дарга Д.Амарбаясгалан Эрдэнэт үйлдвэр, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэрийн удирдлагуудтай уулзаж, хувьчлал, концессын гэрээг тойрсон хэрэг маргаан ямар шатанд яваа талаар мэдээлэл авч байсан. Дараа нь 2023 оны 06 сарын 23-24-ний өдөр ЗГХЭГ-ын дарга Д.Амарбаясгалан, Сангийн сайд Б.Жавхлан, "Эрдэнэс Монгол" ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал С.Наранцогт зэрэг албаны хүмүүс дээрх гурван үйлдвэрийн үйл ажиллагаатай танилцсан.
Тус үйлдвэрийн 2014-2021 оны үйл ажиллагаанд Ажлын хэсэг хяналт шалгалт хийхэд Кью Эс Си компани концессын гэрээний үүргээ хэрэгжүүлээгүй, олон зөрчил гаргаж, улсад нийт 2.2 их наяд төгрөгийн хохирол учруулсан гэх дүгнэлт гарсан.
Энэ талаар тухайн үед ЗГХЭГ-ын дарга Д.Амарбаясгалан "Засгийн газар тус компанийн учруулсан бодит хохирлоос гадна алдагдсан боломжийг үнэлж байна. Олон улсын зах зээлийн үнээс хэт доогуур үнэлэн төмрийн хүдрийн баяжмалыг зарж борлуулсан. Нийт зургаан компанид борлуулалтын хөнгөлөлт үзүүлсэн. 15 компанид өөрийн өртгөөс бага үнээр борлуулсан. Мөн зах зээлийн үнээс 2-3 дахин хямд үнээр борлуулсан 61 компани байна. Тус компаниудын борлуулсан төмрийн хүдрийн өртөг нь тухайн үеийн зах зээлийн ханшаар тооцоход 3.5-5 их наяд төгрөгийн борлуулалтын орлогыг олох боломжтой байсан боловч өнөөдөр борлуулалтын орлого 1.8 их наяд төгрөг гэжээ. Үүний цаана маш их алдагдсан боломж бий. Борлуулалтын орлого оффшор бүсэд бий гэсэн хардлага ч бий. Хууль хяналтын байгууллага үүнийг олж тогтоох ёстой гэж байсан юм.
"Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр" төрд буцаж очсоноор үйл ажиллагаа нь улам дордсон уу, концессоор хийгдэх ажил урагшилсан уу эсвэл зогссон уу.
Тус үйлдвэрийн удирдлагаас өнгөрөгч оны эхний хагаст өгч байсан мэдээллээр
- 2022 оны дөрөвдүгээр сараас 2023 оны тавдугаар сар хүртэлх ган бүтээгдэхүүн, төмрийн баяжмалын орлого 151.8 тэрбум төгрөгт хүрэв.
- Ашгийн дүн 15.2 тэрбум төгрөгт хүрчээ.
- Нийт ажиллагсдын 87.8 хувийг Дархан-Уул аймгийн иргэд эзлэх болсон.
- Сул зогсолтод 19 хүн байгаа бөгөөд хууль ёсны дагуу сул зогсолтын олговроо авч байна.
- Нийт 9.9 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт төвлөрүүлэв.
- Экспортод 29426 тонн ган бүтээгдэхүүн, 409 мянган тонн төмрийн баяжмал гаргасан.
- Нийт худалдан авалтын 40 гаруй хувийг Дархан-Уул аймгаас хийдэг болов.
- Ажилчдын дундаж цалин 1.4-өөс 2.4 сая болж өссөн гэсэн тоон мэдээллийг өгч байсан байна.
Түүнчлэн гангийн үйлдвэрийн талаар "Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр"-ийн гүйцэтгэх захирал Г.Дугаржаваас тодруулахад "Уул уурхай металлургийн цогцолбор төсөл хоёр үе шаттай үргэлжилж байна. Төслийн хоёрдугаар үе шат нь "Монгол ган цогцолбор-I" төсөл барих. "Монгол ган цогцолбор I" төсөл нь жилд 350 мянган тонн ган цувимал бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай, дотоодын зах зээлийн хэрэгцээний 50-иас дээш хувийг хангах зорилготой. Төслийн бэлтгэл ажлыг 2022 оноос эхлүүлсэн, 2026 онд хэрэгжүүлж дуусгахаар төлөвлөж байна. Төслийн нийт хөрөнгө оруулалт 508 сая ам.доллар. Төсөл хэрэгжсэнээр жилд гангийн үйлдвэрээс гадна, 643 мянган тонн аргалжийн үйлдвэр, 400 мянган тоннын хүчин чадалтай хорголжийн үйлдвэр, 200 мянган тоннын хүчин чадалтай коксын үйлдвэрүүд ашиглалтад орно. Нийтдээ 1600 хүний ажлын байр бий болж, жил тутам 350 тэрбумаас дээш төгрөгийн нэмүү өртгийг улсын төсөвт бий болгох төдийгүй Монголын хүнд үйлдвэрийн хөгжлийн тулгуур болох юм" гэлээ.
“Эрдэнэт" үйлдвэрийн 49 хувь, "Цемент шохой үйлдвэр”-ийн хувьчлал, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийн концессын гэрээтэй холбоотойгоор АТГ-т шалгуулж байсан Д.Эрдэнэбилэг Монгол Улсын хилээр гарч яваад өнөөдрийг хүртэл эргэн ирээгүй. Тодруулбал АТГ дээрх хэргүүдийг 2022 оны 12 дугаар сарын сүүлээр прокурорт шилжүүлсэн билээ.
Ийнхүү Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрт учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газраас шүүхэд нэхэмжлэл гарган ажиллаж байгаа бөгөөд Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр ХК-тай холбоотой нийт дөрвөн хэрэг шүүхийн байгууллагад хянагдаж байгаа. Хэргийн яллагдагч Д.Эрдэнэбилэгийн өмгөөлөгч "Д.Эрдэнэбилэг нь Сингапур улсад эмчлүүлэх шаардлагатай учраас хилийн хориг цуцалж өгнө үү" гэсэн хүсэлтийг 2023 оны хоёрдугаар сарын 9-нд шүүхэд гаргасан. Сүхбаатар дүүргийн эрүүгийн шүүх хүсэлтийг шийдвэрлэж, Д.Эрдэнэбилэг гурван тэрбум төгрөгийн барьцаа байршуулснаар түүний хилийн хоригийг нь цуцалсан юм. Сингапур руу 14 хоногийн хугацаатай явсан Д.Эрдэнэбилэг өнөөдрийг хүртэл улсын хилээр орж ирээгүй.
Хэргийн яллагдагч Д.Эрдэнэбилэгийг Засгийн газар авчрах боломжтой. Учир нь Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй 5Ш ажиллагааны нэг болох Шүүр ажиллагааны хүрээнд Монголд албадан авчирч, түүнээс мэдүүлэг авах хэрэгтэй байгаа юм.
Т.Баян
Амлалт.мн
