Монгол Улсын улс төрийн тогтолцоо, төлөөллийн ардчиллын түүхэнд 2024 оны ээлжит сонгууль нь онцгой ач холбогдолтой үйл явдал болж бүртгэгдсэн билээ. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу Монгол Улсын Их Хурал анх удаа 126 гишүүнтэйгээр, сонгуулийн холимог тогтолцоогоор бүрдсэн нь нийгмийн олон талт бүлгүүдийн дуу хоолойг хууль тогтоох дээд байгууллагад хүргэх институцийн шинэ орон зайг нээж өгсөн юм. Энэхүү бүтцийн өөрчлөлтийн үр дүнд уламжлалт улс төрийн хүрээнээс гадуурх, иргэний нийгэм болон соёл урлаг, энтертайнмент салбарын төлөөллүүд улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд нэвтрэх боломжтой болсон бөгөөд үүний нэгэн тод жишээ нь Иргэний зориг ногоон нам (ИЗНН)-ын жагсаалтаар сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара юм.

М.Нарантуяа-Нара нь хүний эрх, хүүхэд хамгаалал, институцийн хяналт болон төсвийн ил тод байдлын чиглэлээр тодорхой хууль санаачилж, мэтгэлцээнд идэвхтэй оролцож байгаа нь хууль тогтоогчийн хувьд эерэг үзүүлэлт хэдий ч, нөгөө талд албан тушаалын байдлаа ашиглан хувийн бизнесээ сурталчлах, чуулганы хуралдааныг хүндэтгэх шалтгаангүйгээр таслах, олон нийтийн сүлжээнд зүй бус үг хэллэгээр иргэдийн болон бусдын нэр төрд халдах зэрэг үйлдлүүд нь парламентын гишүүний ёс зүйн хэм хэмжээтэй ноцтой зөрчилдөж байна. Эдгээр үйлдэл нь зөвхөн хувь улс төрчийн нэр хүндийн асуудал төдийгүй, шинээр нэвтрүүлсэн сонгуулийн пропорциональ тогтолцоо болон хүйсийн квотын хууль эрх зүйн орчны эсрэг нийгмийн үл итгэлцлийг төрүүлэх системийн хэмжээний эрсдэлийг дагуулж байна.

Парламентын гишүүний ёс зүй

Улс төрчийн бодлогын тууштай байдал болон хууль тогтоох чадвар нь хэдийгээр эерэг үзүүлэлттэй байж болох ч, парламентын гишүүний үйл ажиллагаа нь "Монгол Улсын Их Хурлын гишүүний ёс зүйн дүрэм"-ээр нарийвчлан зохицуулагддаг бөгөөд энэхүү дүрмийн хэрэгжилт нь институцийн оршин тогтнох суурь дархлаа болдог. Ёс зүйн дүрмийн хэрэгжилтийн үүднээс авч үзвэл М.Нарантуяа-Нарагийн бүрэн эрхийн хугацаанд гаргасан зарим үйлдлүүд нь төрийн хүний ёс зүй, ашиг сонирхлын зөрчил болон нийтийн ёс суртахууны хэм хэмжээтэй ноцтой зөрчилдсөн

Ашиг сонирхлын зөрчил ба албан тушаалын эрх мэдлээ урвуулан ашиглах байдал

Монгол Улсын Их Хурлын гишүүний ёс зүйн дүрмийн 3 дугаар зүйлийн 3.9 дэх хэсэгт "Гишүүн бүрэн эрх, албан тушаалын нөлөөгөө ашиглан хувийн болон хамаарал бүхий этгээдийн ашиг сонирхолд нийцсэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно" гэж, 3.10 дахь хэсэгт "Гишүүн өөрийн болон бусдын ашиг сонирхолд нийцүүлэн худалдаа, үйлчилгээ, гэрээ хэлцэл зэрэгт давуу байдал олгохыг хориглоно" хэмээн хатуу заасан байдаг. Энэхүү заалт нь төрийн эрх мэдлийг хувийн бизнес, ашиг хонжоо олох хэрэгсэл болгохоос урьдчилан сэргийлэх Үндсэн хуулийн суурь үзэл баримтлалтай уялдан гарсан.

Гэвч гишүүн М.Нарантуяа-Нара нь парламентад сонгогдон тангараг өргөснөөсөө хойш буюу 2024 оны 8 дугаар сарын 18-ны өдөр өөрийн албан ёсны "Munkhtur Narantuya Nara" фэйсбүүк хуудсаараа дамжуулан 42 минутын турш шууд дамжуулалт (live) хийж, хувийн бараа бүтээгдэхүүн (гоо сайхан, хэрэглээний бараа) сурталчлан борлуулсан үйлдэл гаргасан нь баримтаар нотлогдсон байна.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд болон УИХ-ын Тамгын газрын бүртгэлээс үзэхэд тэрээр гишүүн болсноос хойш уг үйлдлээ удаа дараа давтан үйлдэж, олон нийтийн сүлжээг хувийн арилжааны платформ болгон ашигласан нь тогтоогдсон. Хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ өөрийн 100 хувь эзэмшдэг гэж мэдүүлсэн "Охь бал бурам" ХХК-ийн үйл ажиллагааг улс төрийн танигдсан байдлаараа дэмжих энэхүү оролдлого нь илт ашиг сонирхлын зөрчил бөгөөд сөрөг хүчний болон олон нийтийн зүгээс парламентын нэр хүндийг бизнесийн сурталчилгааны хэрэгсэл болгож доромжиллоо хэмээн шүүмжлэх үндэслэл болсон. Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаас Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороонд М.Нарантуяа-Нарад хариуцлага тооцуулах албан бичгийг хүргүүлсэн.

Хууль тогтоох байгууллагын тасралтгүй үйл ажиллагааг хангах үүднээс парламентын гишүүдийн ирц, томилолтын асуудлыг хатуу зохицуулдаг. Ёс зүйн гомдолд дурдагдсан дараагийн ноцтой зөрчил нь М.Нарантуяа-Нарагийн сахилга батын асуудал юм. Тэрээр УИХ-ын чуулганы хуралдааны үеэр хүндэтгэх шалтгаангүйгээр хуралдаан тасалсан, түүнчлэн УИХ-ын даргаас албан ёсны зөвшөөрөл авалгүйгээр, Тамгын газарт мэдэгдэхгүйгээр гадаад улс руу дур мэдэн зорчсон үйлдэл гаргасан. Хууль тогтоогч нь ард түмний төлөөлөгч байх мандатаа умартаж, хувийн ажлаар төрийн ажлыг цалгардуулах нь сонгогчдын итгэлийг хөсөрдүүлсэн үйлдэл бөгөөд энэ нь Ёс зүйн байнгын хорооноос сануулга авах дараагийн шалтгаан болжээ.

Үнэн хэрэгтээ тэрээр эдгээр зөрчлүүдийнхээ улмаас УИХ-ын Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хорооноос бүрэн эрхийнхээ эхний хагаст аль хэдийн хоёр ч удаа албан ёсны сануулга аваад байсан боловч түүний зан төлөв, хандлагад эерэг өөрчлөлт гараагүйг дараагийн үйл явдлууд нотолж байна.

Улс төрчийн ёс зүй нь зөвхөн эрх зүйн актаар бус, олон нийтийн хүлээн зөвшөөрөх байдал, нийгмийн хэм хэмжээгээр давхар зохицуулагддаг. Ёс зүйн дүрмийн 2.1.5-д гишүүн өөрийн зан үйл, төлөв байдлаараа олон нийтэд үлгэр дуурайлал үзүүлэх ёстойг, мөн 3.2, 3.5 дахь хэсгүүдэд бусдын нэр төр, алдар хүндийг гутаан доромжлох, бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэхийг хатуу хориглосон байдаг. Гэвч 2026 оны 2 дугаар сард тохиосон цуврал үйл явдлууд нь М.Нарантуяа-Нарагийн ёс зүйн доройтлыг оргил цэгт нь хүргэсэн юм.

2026 оны 2 дугаар сарын 20-ны өдөр зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн барилдааны үеэр М.Нарантуяа-Нара болон түүний нөхөр нь “Говийн бор гэх хочтой” Билгүүн Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, ард түмний хүндэтгэлийг хүлээсэн ахмад тамирчин З.Ойдовын чанх урд талд нь халхалж суусан бүдүүлэг, зохисгүй үйлдэл гаргасан нь олон нийтийн сүлжээгээр тархаж, иргэдийн хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Монголчуудын ахмад настнаа хүндэтгэх уламжлалт ёс заншил болон төрийн хүний ёс зүйг уландаа гишгэсэн энэхүү үйлдэл нь түүний олон нийтийн харилцааны мэдрэмж бүрэн алдагдсаныг харуулсан эхний дохио байв.

Үүний араас залгаад, 2026 оны 2 дугаар сарын 22-ны өдөр Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын Түнхэл тосгон дахь хувийн хаусд нь хулгайч нэвтэрч, үнэтэй архи, виски, кофе чанагч, Макбүүк зэрэг эд зүйлсийг нь хулгайлсан хэрэг гарав. Иргэн хүний хувьд хувийн өмчид нь халдсан энэхүү гэмт хэргийн хохирогч болсон нь ойлгож болох асуудал хэдий ч, үүнд хариу үйлдэл үзүүлсэн парламентын гишүүний хандлага нь нийгмийн сэтгэл зүйг цочролд оруулсан юм.

Тэрээр хулгай орсон асуудлаар өөрийн цахим хуудсаар шууд дамжуулалт (live) хийх үедээ сэтгэл хөдлөлөө барьж дийлэлгүй, олон нийтийн сүлжээгээр дамжуулан маш бүдүүлэг хараалын үг хэллэг урсгаж, иргэдийг нийтээр нь доромжилсон өнгө аястай мэдэгдэл хийсэн. Түүгээр ч зогсохгүй, ямар ч баримт нотолгоогүйгээр Монголын томоохон компани болох "MCS" групп, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж болон жирийн ард түмнийг хулгайн хэрэгтээ хамруулан үндэслэлгүйгээр дайрч доромжилсон нь олон нийтийн зүгээс "ард түмэн хоёр өдөр загнууллаа" хэмээн эгдүүцэхэд хүргэсэн юм.

Мөн тэрбээр Монгол төрийн соёмбыг автомашиныхаа гражинд байршуулсан нь монгол түмний дургуйцлийг төрүүлсэн.

2026 оны 2 дугаар сарын 24-ний өдөр иргэн Э.Энхгэрэл УИХ-ын Ёс зүйн дэд хорооны дарга Б.Хэрлэнд хандан М.Нарантуяа-Нарагийн эсрэг албан ёсны өргөдөл гомдлыг цахим хэлбэрээр гаргажээ. УИХ-ын Ёс зүйн дэд хорооны дарга Б.Хэрлэн урьд нь "албан ёсны гомдол ирээгүй тохиолдолд арга хэмжээ авах боломжгүй" хэмээн тайлбарлаж байсан бол, энэхүү иргэний гомдол ирснээр хуулийн дагуу 30 хоногийн дотор (шаардлагатай бол 14 хоногоор сунгаж) гомдлыг хэлэлцэн албан ёсны дүгнэлт гаргах хууль зүйн үүрэг хүлээж байна.

М.Нарантуяа-Нарагийн холбогдсон ёс зүйн зөрчлүүд

Монголын ардчилсан тогтолцоог бэхжүүлэх, эмэгтэйчүүдийн улс төрийн манлайллыг нэмэгдүүлэх стратегийн хүрээнд 2024 оны сонгуулиар 126 гишүүнтэй парламент байгуулагдаж, намын жагсаалт болон хүйсийн квотын (нэр дэвшигчдийн 30 хувь нь эмэгтэй байх) хууль эрх зүйн орчин баталгаажсан. Энэхүү квот нь 2028 оны сонгуульд 40 хувь болон нэмэгдэх зохицуулалттай. Улс төрийн шинжлэх ухаанд ийм төрлийн тогтолцоо нь нийгмийн олон талт байдлыг хангах хөшүүрэг гэж үздэг.

Гэвч М.Нарантуяа-Нара гишүүний удаа дараагийн ёс зүйгүй, хариуцлагагүй, "лайвчин" мэт хэв маяг нь зөвхөн түүний хувь хүний улс төрийн замналд сэв суулгаад зогсохгүй, Монгол Улсын сонгуулийн холимог тогтолцоо болон хүйсийн квотын хууль эрх зүйн ололтыг бүхэлд нь үгүйсгэх асуудлыг өдөөж байна. Иргэд, сонгогчдын дунд "Намын жагсаалт болон эмэгтэйчүүдийн квотоор ийм ёс зүйгүй хүмүүс парламентад орж ирж байгаа бол энэ тогтолцоог эргэн харах, цуцлах шаардлагатай" гэх ноцтой мэтгэлцээн өрнөж эхэлсэн нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд болон сошиал орчны шинжилгээгээр тогтоогдож байна. Нэг улс төрчийн ёс зүйн доголдол нь бүхэл бүтэн дэвшилтэт институцийн оршин тогтнох үндэслэлийг ганхуулж байгаа нь нийтийн ашиг сонирхол ба хувь хүний амбиц хоорондын хамгийн хор хөнөөлтэй зөрчил юм.

Эцсийн дүгнэлт болгож хэлэхэд УИХ-ын гишүүн М.Нарантуяа-Нарагийн улс төрийн үйл ажиллагаа нь орчин цагийн ардчиллын нэгэн том парадоксыг харуулж байна.

Тэрээр төрийн өндөр албан тушаалтанд байх ёстой ёс зүйн хэм хэмжээ, институцийн соёл, олон нийттэй харилцах ухамсрын хувьд хэрхэвч байж болохгүй үйлдлүүдийг гаргасан. УИХ-ын Ёс зүй, дэгийн байнгын хороо хуулийн дагуу гомдлыг хэрхэн шийдвэрлэж, хариуцлагын ямар механизм (сануулах, уучлал гуйлгах) ашиглахаас Монголын парламентын институцийн дархлаа шууд хамаарах болно.

Хууль тогтоогч нь хууль болон нийгмийн ёс суртахууныг илтэд зөрчсөөр байвал сонгогчдын зүгээс түүнийг УИХ-ын гишүүнээс эргүүлэн татах институцийн шаардлага үүсэх нь зүй ёсны хэрэг бөгөөд энэ нь Монголын парламентын хөгжилд нэн шинэ алхам болно.

Ю.Баатар

Amlalt.mn