Ерөнхийлөгчийн санаачилсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах тухай хуулийн төсөл нийгэмд хүчтэй маргаан дагуулж байна. Зарим улс төрийн хүчин, тэр дундаа УИХ дахь АН-ын бүлэг энэ хуулийг парламент хэлэлцэх ёсгүй гэх байр суурь илэрхийлж, асуудлыг улс төрийн шинжтэй хурц сэдэв болгон хувиргаад байна.

Гэвч бодит байдал дээр энэ асуудлыг хуулийн хүрээнд, зарчмын үүднээс авч үзэх шаардлагатай.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд хууль санаачлах эрх бүхий гурван субъект бий: УИХ-ын гишүүд, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар. Харин УИХ-ын гишүүд өөрсдийгөө эгүүлэн татах хуулийг санаачлах нь бодитой юу? Засгийн газар ч мөн адил парламентын гишүүдээс бүрддэг учраас ийм санаачилга гаргах магадлал тун бага.

Ийм нөхцөлд ард түмнээс шууд сонгогддог цорын ганц субъект болох Ерөнхийлөгч энэ санаачилгыг гаргаж ирсэн нь “ард түмний дуу хоолой”-г илэрхийлсэн хэрэг гэж үзэх үндэстэй.

Сүүлийн жилүүдэд парламентын нэр хүнд унаж, зарим гишүүд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт нэр холбогдох, чуулгандаа суухгүй байх, хууль зөрчих, ёс зүйгүй үйлдэл гаргах зэрэг асуудал давтагдсаар байна. Энэ нь нийгмийн итгэлийг доройтуулж, парламентын дархлааг сулруулж байгаа бодит үнэн юм.

Тиймээс эгүүлэн татах эрх зүйн механизм бий болгох нь парламентын засаглалыг сулруулах биш, харин ч хариуцлагыг нэмэгдүүлж, дархлааг нь бэхжүүлэх алхам байж болох юм.

Энд нэг чухал зүйл бий. Хуулийн төслийг хэлэлцэх, батлах эсэх нь бүхэлдээ УИХ-ын бүрэн эрхийн асуудал. Парламент уг төслийг хэлэлцээд:

• хүлээн авах эсэх,
• ямар заалтыг нь дэмжих,
• юуг нь хасах, өөрчлөх гэдгийг өөрсдөө шийднэ.

Гэтэл хуулийг хараахан хэлэлцэж эхлээгүй байхад “парламентын эрх мэдэлд халдлаа”, “Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоох гэж байна” гэх мэт хэт туйлширсан дүгнэлтүүд гарч байгаа нь бодитой бус, улс төржсөн хандлага юм.

Мөн УИХ-ын дарга С.Бямбацогтыг уг хуулийн төслийг хэлэлцүүлэх үйл явцыг эхлүүлснийх нь төлөө буруутгах, огцруулах тухай яриа хүртэл гарч байгаа нь хууль, дэг журмын ойлголтыг улс төрийн ашиг сонирхлоор гуйвуулж байгаагийн илрэл.

Үнэндээ УИХ-ын даргын үүрэг бол хууль санаачлагчийн өргөн барьсан төслийг журмын дагуу хэлэлцүүлэх явдал. Энэ нь аль нэг талд үйлчилж байгаа хэрэг биш, харин хуулийн хэрэгжилт юм.

Харамсалтай нь энэхүү хуулийн төслийг зарим улс төрийн бүлэглэлүүд өөр хоорондын тэмцэлдээ ашиглах “өгөөш” болгон хувиргаж буй шинж ажиглагдаж байна. Энэ нь асуудлын мөн чанарыг бүдгэрүүлж, олон нийтийг төөрөгдүүлэх эрсдэлтэй.

Ерөнхийлөгчийн энэхүү санаачилга нь парламентыг сулруулах зорилготой юу, эсвэл илүү хариуцлагатай, ёс зүйтэй болгох зорилготой юу гэдгийг бодитоор дүгнэх ёстой.

Хэрэв УИХ-ын гишүүд үнэхээр парламентын засаглалыг хамгаалъя гэж байгаа бол:

- өөрсдөө ёс зүйтэй байх,

- хууль зөрчихгүй байх,

- хувийн ашиг сонирхлоос ангид байх,

- ард түмний өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэх нь хамгийн эхний алхам юм.

Учир нь парламентын дархлаа хууль дээр биш, гишүүдийн ёс зүй дээр тогтдог.

Бодит байдал дээр энэ шаардлага хангагдахгүй байгаа нөхцөлд эгүүлэн татах механизм бий болгох санаачилгыг “ардчиллыг устгах оролдлого” гэж харах нь үндэслэл багатай.

Харин ч эсрэгээрээ, энэ хуулийг эсэргүүцэж буй зарим улстөрчдийн цаана ямар ашиг сонирхол нуугдаж байгааг анзаарах хэрэгтэй. Учир нь “гишүүний халдашгүй бүрэн эрх”-ийн цаана нуугдан хариуцлагаас зугтах сонирхол байж болохыг үгүйсгэх аргагүй.

Эцэст нь хэлэхэд, энэ бол эрх мэдлийн тэмцэл биш — хариуцлагын тухай асуудал юм.

Ц.Мөнх

amlalt.mn