Өчигдөр гэртээ фэйсбүүк гүйлгэж байтал “Хаан сугалаа” нэртэй лайв гараад ирэхээр нь сонирхоод харлаа. Гэтэл хүмүүс хусдаг сугалаа худалдаж аваад мөнгө хожоод байна. Гэрэлмаа гэх бүсгүй мөнгө хожоод тэд Хаан банкаараа нүдэн дээр мөнгө шилжүүлээд байв. Ингэхээр нь найдвартай юм байна гэж итгээд 400 мянган төгрөгөөрөө найман ширхэг сугалаа автал “Та 50 сая төгрөгийн эзэн боллоо чатаар ороод ир” гэх нь тэр. Гэтэл “Манайх олон улсын банк тул гүйлгээ хийхийн тулд мөнгөнийхөө 10 хувь буюу таван сая төгрөг шилжүүл” гэхээр нь би тухайн үед мөнгөгүй байсан учраас “Та нар наад мөнгөнөөсөө суутгаад авчих” гэтэл болохгүй гэсэн. Ингээд найзаасаа 2.7 сая төгрөг зээлээд “Одоо надад байгаа нь энэ байна” гээд өгсөн.
Гэтэл нөгөө талаас “Бид банктай яриад хямдруулчихлаа. Олон улсын гүйлгээ тул мөнгө нь орой дансанд нь орно” гэв. Тэр үед би итгээд л орхисон. Орой нь нөгөө хаяг руу чат бичтэл намайг блоклоод алга болчихсон. Би ингээд өөрийнхөө байсан мөнгөөр сугалаа авахаас гадна өрөнд орчихлоо. Монгол хүмүүс нэгнийгээ залилаад ямар муухай болсон юм бэ” гэх хусдаг сугалаанд оролцож хохирсон иргэний бичлэг Цагдаагийн ерөнхий газрын Урьдчилан сэргийлэх хэлтсийн албан ёсны пэйж дээр хэд хоногийн өмнө цацагдсан. Энэ мэтчилэн цахим залилан “дүр”-ээ хувирган янз бүрийн байдлаар иргэдийг цочролд автуулаад уджээ. Сүүлдээ байх л зүйл мэт бодож, “Өө тэр цахим залилангийн хохирогч болж гэнэ” гэсэн байдлаар хэвийн зүйл мэт нийгмийн сэтгэлзүйд суусан байна.
Тиймээс “Зууны мэдээ” сонин энэ удаагийн Нийтийн эрх ашгийн төлөөх бүтээлээрээ цахим залилан хэмээх нийгмийн эдийн засаг, сэтгэл зүйг чимээгүйгээр дарангуйлж буй энэ төрлийн гэмт хэргийн талаар сурвалжиллаа. Өмнө бид “Цахим залилан: Үнэгүй бяслаг зөвхөн хавханд л байдаг” (www.zms.mn/a/102860) нийтлэлээ хүргэж байсан билээ.
Иргэд хуурамч тусгай зөвшөөрлийг мэдэх боломжгүй байна
Жилээс жилд цахим залилагчид газар авч "мэргэжлийн" түвшинд үйл ажиллагаа явуулах болжээ. Өнгөрсөн жил буюу 2025 онд гэхэд хуурамч хаяг идэвхжүүлж бараа үйлчилгээ захиалга авсан 5214, хуурамчаар хандив цуглуулсан 531, телеграм орчинд даалгавар биелүүлсэн 1003, бусдын цахим хаягийг ашиглаж мөнгө авч залилсан 851 гэх мэтчилэн цахим орчинд үйлдэгдсэн залилах гэмт хэрэг бүртгэгджээ.
Цахимд “дүр”-ээ хувиргаж буй залилангийн нэг хэлбэр бол сугалаа. Фэйсбүүк, инстаграмм, телеграмм зэрэг сошиал хуудасны мэдээллийг гүйлгэхэд цахим залилангийн шинжтэй үйлдлүүд хөвөрсөөр. Жишээлбэл, “Алгандаа атгаад ав, “Санхүүгийн эрх чөлөө”, “Аз компани” зэрэг олон хаяг баярын үед өдрөөс өдөрт нэмэгдэж сугалааны лайвууд хийж байна. Тодруулбал, өнгөрсөн онд сугалаанд залилуулсан 485 хэргийн гомдол цагдаагийн байгууллагад шалгагдаж байна. Гэвч иргэд залилуулсан гэдгээ мэдэхгүй тоохгүй өнгөрөх, мөнгөн дүнгийн хэмжээ бага гэх шалтгаанаар гомдол мэдүүлэлгүй орхих, “азаа үзье” гэх тоомжиргүй байдлаар залилагчдыг өөгшүүлж байна. Тодруулбал, иргэн Т фэйсбүүкийн нэгэн хусдаг сугалаанд 90 мянган төгрөгөөр багц худалдан автал 240 сая төгрөгийн азтан болжээ. Дээр дурдсан жишгээр залилагчид арван хувийг шилжүүлэхийг хүсч, хуурамчаар үйлдсэн албан ёсны тусгай зөвшөөрөл зэргээ илгээж итгүүлэхийг оролдсон байна. Залилан гэдгийг мэдсэн хохирогч дараагийн удаа тус лайвын доор залилан гэдгийг сануулсан сэтгэгдэл бичихэд түүнийг нь устгаж, хаягийг нь блокложээ.
Тэгвэл лайваар сугалаа явуулж буй хувь хүн, хуулийн этгээд тусгай зөвшөөрөл авдаг уу. Хэчнээн нь тусгай зөвшөөрөлтэй газрууд албан ёсоор цахим орчинд сугалаа явуулдаг вэ. Албан ёсны тусгай зөвшөөрөлтэй сугалаа явуулж буйг яаж мэдэх вэ. Хэрэв хуурамчаар тусгай зөвшөөрөл үйлдэж иргэдийг хохироож байгаа тохиолдолд хуулийн ямар хариуцлага хүлээдэг талаар албаны эх сурвалжаас тодрууллаа.
